آیا افلاس و حجر، با یک شاهد و یک قسم یا شهادت دو زن و یک قسم ثابت می‌شود؟ این مسلم است که با شهادت دو شاهد عادل ثابت می‌شود. گفته شد که قسم در حق‌الله فایده‌ای ندارد، مثلاً در حدود فقط بینه ملاک است اما در حق‌الناس یا در دین آیا یک مرد و دو زن یا یک مرد و یک قسم یا دو زن و یک قسم کافی است؟

سند حدیث صحیحه است. حدیث به‌صورت مطلق می‌فرماید رسول‌الله با یک شاهد و یک قسم قضاوت کرده است. اگر اطلاق حدیث درست باشد نتیجه‌اش آن است که در باب حجر یا افلاس، یک شاهد و یک قسم نافذ است.

عنه یعنی حسین بن سعید اهوازی که ظاهراً سی کتاب فقهی داشته است و کتاب‌هایش مورد اعتماد علما بوده است. عن القاسم یعنی قاسم بن محمد جوهری که واقفی است ولی موثق است. عن ابان یعنی ابن بن عثمان که درباره‌اش گفته‌اند: کان من الناووسیه و معمولاً ناووسی‌ها واقفی هستند ولی توثیق دارد. عبدالرحمن بن عبدالله نیز موثق است. لذا حدیث موثقه است برخلاف آنچه در تهذیب شیخ آمده است که حدیث ضعیف است. طبق این حدیث پیامبر با یک شاهد و یک قسم صاحب حق قضاوت می‌کرد یعنی در حق‌الناس این‌گونه قضاوت می‌فرمود.

فضاله بن ایوب موثق است. ابان بن عثمان موثق است. عبدالرحمن بن قاسم یا عبدالغفار بن قاسم موثق است.

این حدیث هم درباره حق‌الناس است که با یک شاهد و یک قسم قابل‌اثبات است.

حسین بن سعید از نضر بن سوید نقل کرده است. نضر بن سوید در سند برخی از روایات تفسیر قمی آمده است که و تفسیر قمی از توثیقات عامه است لذا موثق است. قاسم بن سلیمان توثیق ندارد؛ بنابراین حدیث ضعیف است.

اگر سند این حدیث معتبر بود، مشکل حل می‌شد چون فرموده است فقط در دین با یک شاهد و یک قسم می‌توان قضاوت نمود و با این حدیث می‌شد بین روایات جمع کرد.

حسین بن سعید اهوازی از صفوان بن یحیی از حماد بن عثمان که از اصحاب اجماع است نقل می‌کند. این حدیث عالی السند و بسیار معتبر است. طبق این حدیث حضرت امیر در باب دین، شهادت یک مرد و قسم را پذیرفت.

حسین بن سعید اهوازی از محمد بن احمد بن یحیی اشعری قمی نقل کرده است. محمد بن احمد بن یحیی موثق است ولی از ضعفاء نقل می‌کند و به احادیث ضعیف اعتماد کرده است. عبیدالله بن احمد اگر عبیدالله بن احمد نخعی باشد، توسط صدوق توثیق شده است اما اگر عبدالله بن احمد باشد مشترک بین چند نفر است که هیچ‌یک موثق نیستند. حسن بن محبوب از بزرگان است. علاء بن رزین هم موثق است. سند این حدیث ضعیف است.

ابی القاسم جعفر بن محمد، ابن قولویه پسر از پدرش محمد بن جعفر ابن قولویه از عبدالله بن جعفر حمیری صاحب قرب الاسناد از محمد بن ولید بجلی کوفی که از اصحاب امام جواد علیه‌السلام است از عباس بن هلال که توثیق ندارد، نقل کرده‌اند.

حدیث چهاردهم: مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَالَ: قَضَى رسول‌الله ص بِشَهَادَةِ شَاهِدٍ وَ يَمِينِ الْمُدَّعِي قَالَ وَ قَالَ ع نَزَلَ‌ جَبْرَئِيلُ بِشَهَادَةِ شَاهِدٍ وَ يَمِينِ صَاحِبِ الْحَقِّ وَ حَكَمَ بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع بِالْعِرَاق[8] ‌.

این حدیث از مواردی است که امام خمینی آن را معتبر می‌داند چون شیخ صدوق به‌صورت قطعی گفته است قال رسول‌الله ولی اگر می‌گفت عن رسول‌الله معتبر نبود چون تردیدی است. ولکن بین این دو فرقی نیست و هر دو مرسل و ضعیف هستند.

حدیث پانزدهم: وَ فِي الْأَمَالِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْعَدَوِيِّ عَنْ صُهَيْبِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ‌ أَنَّ رسول‌الله ص قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ وَ أَنَّ عَلِيّاً ع قَضَى بِهِ بِالْعِرَاق[9] .

این افراد یا مجهول‌اند یا می‌دانیم سنی هستند مثلاً صحیب بن عباد و عباد بن صهیب سنی مذهب هستند. سند حدیث ضعیف است.

طَبرِسی صحیح است نه طَبَرسی چون معرَّب تفرشی است و فرزند صاحب مجمع‌البیان است. صاحب مجمع‌البیان کتابی در اخلاق به نام الآداب الدینیه دارد. فرزندش کتابی به نام مکارم الاخلاق دارد که تتمه کتاب پدر است و فرزند او کتابی به نام مشکاه الاخبار دارد که تتمه کتاب پدر و جدش است. احادیثی در این سه کتاب هست که در هیچ کتابی نیست. این سه کتاب ازنظر اخلاقی کتاب خوبی هستند اما ازنظر فقهی اعتبار ندارند.

در پایان کتاب سرائر احادیثی نقل شده است که به مستطرفات سرائر معروف هستند و غالباً سند معتبری ندارند. کتاب سیاری نیز اعتبار ندارد.