تعریف دلیل لبّی/طریق پنجم: سیره /طرق موصله به امور صادره از شارع در مقام تشریع

موضوع: طرق موصله به امور صادره از شارع در مقام تشریع/طریق پنجم: سیره /تعریف دلیل لبّی

ادامه مطلب یازدهم

بیان شد بحث از دلیل لبّی ذیل چند نکته پی گیری می شود. نکته اوّل یعنی پیشینه تاریخی طرح عنوان دلیل لبّی در کلمات اصولیّون و فقهاء بیان گردید. در ادامه به بیان نکته دوّم یعنی تعریف دلیل لبّی خواهیم پرداخت.

نکته دوّم: تعریف دلیل لبّی

با مطالعه کتب اصولی قدماء روشن می شود اصل تقسیم دلیل به لفظی و غیر لفظی، از همان ابتدا مورد توجّه اصولیّون بوده است، مثلاً شیخ طوسی «رحمة الله علیه» در عدّة در باب حقیقت یا مجاز بودن عامّ مخصَّص در باقی می فرمایند[1] : «بسیاری از اصحاب شافعی و اصحاب ابو حنیفه معتقد هستند عامّ پس از تخصیص، حقیقت در ما بقی افراد است، چه دلیل خاصّ، لفظی باشد و چه غیر لفظی» ولی عنوان «دلیل لبّی» همانطور که بیان گردید، از زمان شیخ انصاری «رحمة الله علیه» مطرح شده است و در رابطه با تعریف دلیل لبّی کلمات این بزرگان وحدت رویّه نداشته و چند معنا برای دلیل لبّی از فرمایشات ایشان قابل استفاده می باشد:

معنای اوّل این است که دلیل لبّی در مقابل دلیل لفظی بوده و مراد از دلیل لفظی، دلیلی است که به دلالت منطوقی، بالمطابقة یا بالتضمّن دلالت بر مطلبی داشته باشد و مراد از دلیل لبّی، دلیلی است که دلالت منطوقی نداشته و دالّ، امری غیر لفظی باشد به گونه ای که حکم و مدلول، مستقیماً از لفظ استفاده نشده است، بلکه لفظ دلالت بر معنایی دارد که آن معنا، واسطه در اثبات و دالّ بر حکم و مدلول می باشد.

این وجه از برخی فرمایشات سیّد قزوینی «رحمة الله علیه» در تعلیقه معالم استفاده می شود. ایشان در تعریف دلیل لبّی می فرمایند[2] : «إنّه عبارةٌ عن امرٍ معنویٍّ و معنی نفسیٍّ أوجب العلمُ أو الظنُّ به، العلمَ أو الظنَّ بالحکم الواقعی». بر اساس همین تعریف، از فرمایش ایشان در موضعی از این تعلیقه استفاده می شود که دلالات مفهومی جملات از نگاه ایشان دلیل لفظی نبوده و دلیل لبّی می باشند، زیرا معنای مفهومی مستقیماً از لفظ استفاده نشده است، بلکه آنچه لفظ مستقیماً بر آن دلالت دارد، معنای منطوقی است و این معنای منطوقی که امری معنوی و غیر لفظی می باشد، دلالت بر معنای مفهومی خواهد داشت؛ کما اینکه از نگاه ایشان اجماع منقول، دلیل لفظی بوده و خبری که است که دلالت بر حکم شرعی دارد، ولی اجماع محصّل طبق بیان ایشان در برخی موارد و بر اساس برخی مبانی در حجّیّت اجماع محصّل، دلیل لفظی بوده و در برخی موارد و بر اساس برخی مبانی دیگر، دلیل لبّی می باشد [3] .