امر سوم؛ ادله وجوب فوریت شرعیه عمره مفرده/أقسام العمرة /كتاب الحج

موضوع: كتاب الحج/أقسام العمرة /امر سوم؛ ادله وجوب فوریت شرعیه عمره مفرده

مقدمه

سخن پیرامون بررسی مستندات فقها در اثبات «فوریت وجوب عمره مفرده عند الاستطاعة مرّةً في العمر» بود. در جلسه گذشته دو وجه مطرح شد، اما وجه سوم و دلیل سومی که مورد استناد قرار گرفته است، خودِ آیه شریفه ﴿وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ﴾[1] است.

دلیل سوم: تمسک به «لام» در آیه شریفه و تقریب سید حکیم

محل استدلال، «لام» در «لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ» می‌باشد. می‌فرمایند: «لام» در این کلمه دلالت دارد بر اینکه مبادرت به ادای «حجّ البیت» (که در این آیه آمده و اعم از عمره و حج می‌باشد) لازم است. به تعبیر دیگر، بعد از ضمیمه کردن این آیه شریفه به روایاتی—مثل صحیحه معاویة بن عمار—که «حجّ البیت» را تفسیر به اعم از عمره و حج نمودند، «لام» در «لِلَّهِ» دلالت دارد بر اینکه مبادرت به انجام عمره مفرده بعد از حصول شرایط، لازم است.

این استدلال در فرمایش آیت‌الله سید محسن حکیم (ره) در کتاب گران‌سنگ مستمسک العروة الوثقی مطرح شده است. (کتاب‌های فقهی در شرح عروه زیاد است، ولی اگر بخواهیم از دقیق‌ترین و استدلالی‌ترین شروح عروه نام ببریم، یکی از آن‌ها مستمسک مرحوم آیت‌الله سید محسن حکیم رضوان‌الله‌تعالی‌علیه است که کتاب بسیار زیبایی است و تأملات بسیار خوبی در آن مطرح شده است).

ایشان در مستمسک این عبارت را دارند: «بناء على أن مقتضى اللام وجوب الفورية ـ كما تقدم في مبحث نذر الحج ـ بدل قوله تعالى : ﴿وَلِلّهِ عَلَى النّاسِ ...﴾ على فورية العمرة ، بضميمة ما ورد في تفسير الحج فيها بما يشمل العمرة[2] »

تقریب استدلال سید حکیم (ره):

اساس کلام سید حکیم این است که مقتضای «لام» در آیه شریفه ﴿وَ لِلَّهِ﴾ آن است که مدخولِ لام، مملوکِ حضرت حق‌تعالی می‌شود؛ یعنی ﴿وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ﴾[3] دلالت دارد بر اینکه انجامِ حجّ البیت (اعم از عمره یا حج)، مملوکِ خداوند است («لام» دلالت بر ملکیت دارد). وقتی عمل مملوک شد، تأخیر در تسلیمِ مملوک به مالک بدون اذن مالک شرعاً جایز نیست. به همین جهت، شخص به مجرد اینکه مستطیع شد و شرایط رفتن به عمره برای او فراهم گردید، این مملوکِ «لله» را بدون تأخیر باید انجام دهد، مگر اینکه خودِ شارع بفرماید حق تأخیر داری و می‌توانی این مملوک را بعداً ادا کنی. ایشان دلالت آیه را بر فوریت وجوب، تام می‌دانند.

نقد و ارزیابی استدلال سید حکیم (ره)

لکن علی‌التحقیق، این استدلال ناتمام است؛ زیرا نهایت چیزی که آیه شریفه به اقتضای بیانِ مملوکیت بر آن دلالت دارد، آن است که هر یک از عمره و حج اموری هستند که لامحاله بر عهده مکلف عندالاستطاعه ثابت شده و ذمه او مشغول به این «مملوکِ ذمی» است.

میان «مملوکِ ذمی» و «مملوکِ خارجی» تفاوت وجود دارد:

مملوک خارجی: تأخیر در تسلیمِ مملوکِ خارجی به مالک، بدون اذن و احراز رضایتِ مالک حرام است.

مملوک ذمی: وقتی چیزی بر ذمه شخصی ثابت شد، تأخیر در وفای آن جایز است، مگر اینکه احراز کنیم مالک رضایت به تأخیر ندارد. در مملوک ذمی، احراز رضایت برای تأخیر لازم نیست، بلکه برای حرمتِ تأخیر، احراز عدمِ رضایت لازم است. اگر عدم رضایت را احراز نکردیم، تأخیرِ آن هیچ اشکالی ندارد.

نتیجه در ما نحن فیه:

در ما نحن فیه، آیه شریفه نهایت چیزی را که اثبات می‌کند این است که «إتیان به عمره و حج» عندالاستطاعه بر ذمه مکلف ثابت می‌شود و مملوکِ ذمی در ذمه مکلف برای خداوند متعال است. این امر فقط ثابت می‌کند که انجام عمل واجب است؛ اما تأخیرش زمانی حرام است که یقین پیدا کنید مالک رضایت به تأخیر ندارد. برای اثبات عدم رضایت به تأخیر، شما به دلیل دیگری نیاز دارید و باید آن را از بیرون بفهمید، و از خودِ آیه شریفه چنین چیزی استفاده نمی‌شود.

بنابراین، این استدلال اگرچه توسط سید حکیم (ره) در مستمسک مطرح شده و در کلمات دیگران کمتر دیده می‌شود، اما دلالتش بر فوریت ناتمام است.

دلیل چهارم: تنزیل عمره به منزله حج در صحیحه معاویه و زراره و تقریب صاحب مدارک

وجه چهارم و دلیل چهارم برای اثبات فوریت وجوب عمره، صحیحه معاویة بن عمار و صحیحه زراره است که در گذشته نقل شد و به صراحت دلالت داشتند بر اینکه: «العُمْرَةُ وَاجِبَةٌ عَلَى الخَلْقِ بِمَنْزِلَةِ الحَجِّ».[4]

در این روایات، عمره تنزیل شده و نازل‌منزله‌ی حج قرار گرفته است. از طرفی، وجوبِ فوریِ حج به ادله مختلف ثابت شده است؛ عمومِ تنزیل دلالت دارد بر اینکه این تنزیل هم در اصل وجوب صورت گرفته و هم در کیفیت (از جمله فوریت). فإذا ثبتت الفورية في الحج، تثبت في العمرة أيضاً.

قائلین به دلیل چهارم:

صاحب مدارک (ره): در کتاب مدارک الأحکام (که انصافاً یکی از کتاب‌های بسیار عمیق، دقیق و علمی فقه است) می‌فرماید:

«وأمّا العمرة المفردة فلم أقف على دليل يدل على فورية الوجوب فيها سوى الإجماع المنقول ، وظاهر صحيحة معاوية المتقدمة المتضمنة لمساواتها للحج في كيفية الوجوب. وقد تقدّم أنّ محلّها بعد الفراغ من الحج ، وذكر جمع من الأصحاب أنّه يجب تأخيرها إلى انقضاء أيّام التشريق ، لصحيحة معاوية بن عمار المتضمنة للنهي عن عمرة التحلل في أيّام التشريق، فغيرها أولى ، ولا بأس بالتأخير وإن أمكن المناقشة في دليل الوجوب.»[5]

ایشان می‌فرماید ظاهر صحیحه معاویه دلالت بر تنزیل دارد و تنزیل دلالت بر مساوات مطلق (هم در اصل وجوب و هم در کیفیت) می‌کند.

محقق خویی (ره): در معتمد العروة می‌فرماید:

«لا إشكال في أن وجوبها فوري كالحج لأنها بمنزلته فيجري فيها ما يجري في الحج»[6]

و در عبارتی دیگر:

«لا ريب في أنّ وجوبها فوري على من استطاع إليها ، لأ نّها بمنزلة الحجّ فتكون محكومة بحكم الحجّ»[7]

نقد و ارزیابی دلیل چهارم

لکن واقعیت این است—همان‌طور که برخی از بزرگان مثل صاحب مصباح الهدی (مرحوم آیت‌الله حاج شیخ محمدتقی آملی رضوان‌الله‌تعالی‌علیه) فرموده‌اند—امثال صحیحه زراره و صحیحه معاویة بن عمار که دلالت بر تنزیل دارند، نهایت چیزی را که اثبات می‌کنند «تنزیل در اصل وجوب» است (کالحج). اما اشتراک در سایر شرایط و خصوصیات (از جمله فوریت)، از این تنزیل استفاده نمی‌شود.

تعبیر «وَاجِبَةٌ عَلَى الخَلْقِ بِمَنْزِلَةِ الحَجِّ» (یا «کالحج»)، ظاهرش این است که می‌خواهد تنزیل در اصلِ وجوب را مطرح کند؛ یعنی «عمره نیز مانند حج واجب است». تنزیلِ عمومی از کلِ جهات، نیاز به بیان و مئونه بیشتری دارد که بفرماید «من کل جهت ینزل العمرة منزلة الحج»، در حالی که چنین تعبیری نداریم.

همچنین در روایات تعبیر «لِأَنَّهُمَا مَفْرُوضَانِ» آمده بود که تأیید می‌کند شارع در مقام بیان اصلِ مفروض بودن و وجوبِ عمره مانند حج است؛ زیرا وجوب حج نزد مسلمین مسلم بود، و شارع می‌فرماید عمره نیز در اصلِ وجوب مانند حج است. بنابراین، اثبات کیفیتِ وجوب (فوریت) از راه این تنزیل، مشکلا‌ت دارد.

دلیل پنجم: استناد به اجماع

دلیل پنجم و مدرک دیگر برای فوریت وجوب عمره، «اجماع» است؛ همان‌طور که در عبارت صاحب مدارک اشاره شد: «فلم أقف على دليل يدل على فورية الوجوب فيها سوى الإجماع المنقول».[8]

علاوه بر ایشان، برخی از معاصرین نیز اصرار دارند که تنها مدرکِ قابل اعتماد برای اثبات فوریت، اجماع است و این اجماع را اطمینان‌آور می‌دانند.

و الحمد لله رب العالمین، و صلّى الله على محمد و آله الطاهرین.