(مسألة 4): لو نسي ما عينه من حجّ أو عمرة/أحكام المواقيت /كتاب الحج

موضوع: كتاب الحج/أحكام المواقيت /(مسألة 4): لو نسي ما عينه من حجّ أو عمرة

ادامه بررسی صور تردید در منوی احرام

سخن در خصوص بررسی صوری بود که در مقام تردید مکلف در منوی خودش هنگام احرام در میقات صورت گرفته است؛ یعنی می‌داند که در میقات مثلاً شجره محرم شده است، ولی یادش می‌رود که آیا برای حج محرم شده یا برای عمره محرم شده است. در این خصوص عرض کردیم صور متعددی مطرح است.

صورت سوم از فرض دوم: تردید بین حج افراد و عمره تمتع

یکی از آن صور، که در حقیقت صورت سوم از فرض دوم می‌باشد، آنجایی است که امر دایر باشد بین این‌که آیا شخص محرم شده است برای حج افراد یا برای عمره تمتع. که طبعاً اگر برای عمره تمتع باشد، حتماً باید قبل ازحج تقصیر بنماید و بعد از تقصیر از احرام خارج می‌گردد و سپس باید برای اعمال حج در مکه محرم شود. در حالی که در حج افراد چنین نیست؛ نه نیازی به این تقصیر است و نه برای حج ملزم به احرام در مکه می‌باشد.

تبیین دوران امر بین محذورین در این صورت

در این صورت، طبعاً تقصیر و کوتاه کردن مو و یا ناخن از جمله مصادیق «دوران امر بین محذورین» است. که طبعاً در دوران امر بین محذورین، شخص باید اصل تخییر را عقلاً جریان بدهد. با این توضیح که: اگر احرامی که در میقات انجام گرفته است متعلق به عمره تمتع باشد، طبعاً قبل از وقوفین، تقصیر لازم است (از احرام – یعنی احرام عمره تمتع – خارج شود، محل شود) و سپس برای حج از داخل مکه دوباره محرم گردد. اما اگر احرامی که در میقات انجام گرفته است متعلق به حج افراد باشد، بر آن لازم است که تقصیر را به بعد از وقوفین تأخیر بیندازد. تقصیر در حج افراد از مناسکی است که در منی باید انجام بگیرد و قبل از وقوفین، انجام تقصیر اساساً حرام است برای کسی که جهت حج افراد محرم شده است.

در نتیجه، امر دایر است در اینجا بین وجوب تقصیر (که در عمره تمتع لازم است – و وجه وجوب آن این است که تا تقصیر ننماید، محل نمی‌شود و تا محلل نشود، تمکن احرام برای حج را پیدا نمی‌کند) کما این‌که وجه حرمت (هم این است که در حج افراد، وقتی که شخص محرم می‌شود به احرام برای حج افراد، یکی از اموری که بر شخص بعد از احرام حرام می‌گردد، کوتاه کردن مو و زدن مو و یا ناخن و امثال‌هم است؛ که این شخص بعد از احرام حق تقصیر ندارد و انجام تقصیر بر او حرام است تا زمانی که روز دهم فرا برسد و رمی جمره بکند، که بعد از آن و بعد از آن و قربانی و امثال این، تقصیر باید صورت بگیرد. در حج تمتع، در حج افراد هم، در این حیث متناظر نیست). بر این اساس، اینجا «دوران امر بین محذورین» است. و در دوران امر بین محذورین، مَجْری «اصالة التخییر» عقلاً است.

حکم تخییری در این صورت

بر این اساس، این شخص مخیر است. این‌که در حال حاضر که احرام منعقد شده و یادش رفته است که برای عمره تمتع بوده یا برای حج افراد، مخیر است بین دو امر: یکی این‌که حمل کند احرام انجام گرفته را بر احرام متعلق به عمره تمتع؛ و طبعاً در ادامه مسیر به مسجدالحرام که می‌رود، طواف می‌کند، سعی انجام می‌دهد، تقصیر می‌کند و محل می‌شود. بعد از آن برای حج تمتع از مکه مکرمه محرم می‌شود، به موقفین عرفات و مشعر می‌رود، در روز دهم به منی می‌رود، رمی انجام میدهد، قربانی می‌کند، سایر اعمال حج را – حالا بعد از قربانی حلق است یا تقصیر است – انجام می‌دهد و سایر اعمال مربوط به مکه را هم انجام داده و طبعاً از احرام خارج می‌شود. و عمل به عنوان عمره تمتع و حج تمتع انجام خواهد گرفت. و اما اگر خواست، می‌تواند احرام انجام گرفته را حمل بر حج افراد بکند، حج افراد را که حالا بعداً باز بهش اشاره می‌شود انجام می‌دهد، تقصیر می‌کند و طبعاً موافقت احتمالیه در مسئله صورت خواهد یافت. این هم حکم صورت سوم از این صوری که در مسئله متصور هست.

بررسی انطباق کلام حضرت امام با صور مطرح‌شده

حالا برگردیم به کلامی که حضرت امام دارند که: «(مسألة 4): لو نسي ما عيّنه من حجّ أو عمرة، فإن اختصّت الصحّة واقعاً بأحدهما تجدّد النيّة لما يصحّ فيقع صحيحاً، ولو جاز العدول من أحدهما إلى الآخر يعدل فيصحّ، ولو صحّ كلاهما، ولايجوز العدول، يعمل على‌ قواعد العلم الإجمالي مع الإمكان وعدم الحرج، وإلّا فبحسب إمكانه بلا حرج.».[1]

در این فرمایشی که حضرت امام مطرح کردند، همان‌طوری که در جلسات قبل هم عرض کردیم، این کلام بر بعضی از صوری که ما آن را مطرح کردیم انطباق دارد و به تعبیری برخی از این صور را شامل می‌شود، ولی برخی دیگر از این صور را شامل نمی‌شود. چون ما در مقام تقسیم عرض کردیم که منوی مردد از دو حال اساسی خارجی نیست: یا تردید بین عمل صحیح و عمل باطل است، یا تردید بین عمل صحیح و عمل صحیح دیگر است (به تعبیر دیگر: یا تردید بین احرام صحیح و احرام باطل است، یا تردید بین احرام صحیح و احرام صحیح دیگر است). بعد عرض کردیم، مثل این‌که در رمضان شخص محرم شده است، نمی‌داند که آیا برای عمره مفرده یا برای عمره تمتع محرم شده است. اگر برای عمره تمتع باشد باطل است (چون در اشهر حج نیست)، اما اگر برای عمره مفرده باشد صحیح است. صورت دوران امر بین احرام صحیح و احرام صحیح دیگر عرض کردیم که طبق آن ما معتقد به آنیم که اگر شخص برای مثلاً عمره مفرده محرم شد، می‌تواند قبل از شروع در اعمال و مناسک از این نیتی که کرده است عدول نموده و احرام عمره تمتع را نیت نماید. خب، این یک مسئله است. این چنین باشد، حکمی دارد که بیان کردید. و تارة اخری عدول جایز نیست. جایز نبودن، سه صورت دارد که صورت اول آنجایی بود که امر احرام انجام گرفته دایر باشد بین عمره مفرده و عمره تمتع. صورت دوم این بود که امر دائر باشد بین این‌که احرام انجام گرفته تعلق به عمره مفرده دارد یا حج افراد. و صورت سوم هم آنجایی بود که امر دایر باشد بین این‌که احرام انجام گرفته تعلق به حج افراد گرفته باشد یا تعلق به عمره تمتع گرفته باشد.

نتیجه‌گیری و نیاز به تجدید نظر در تبیین مسئله

با این تفصیلی که مطرح کردیم، معلوم می‌شود که در تبیین مسئله چهارم و ذکر مسئله چهارم باید تجدید نظر بشود و مطابق با هر صورتی، حکم آن جداگانه بیان گردد.

اینم از مسئله چهارم. تا ان شاءالله می‌رسیم به مسئله پنجم. من الله توفیق.