راه حل مرحوم شیخ انصاری برای اصل مثبِت نبودن استصحاب زمان

موضوع: راه حل مرحوم شیخ انصاری برای اصل مثبِت نبودن استصحاب زمان

ایشان فرموده اند (فرائدالاصول ج2ص665): برای اینکه استصحاب روز در لحظات پایانی در صورت شک در بقاء به منظور حکم به وجوب امساک در آن لحظات یا جواز اتیان ادائی نماز ظهر یا عصر، سر از اصل مثبِت در نیاورد ما قائل به جریان استصحاب حکمی می شویم به این معنا که در چنین موردی می گوئیم: لحظاتی قبل امساک در نهار برای ما واجب بود و الآن در وجوب امساک در نهار تردید داریم و روشن است که ارکان استصحاب در چنین موردی موجودند و استصحاب بقای وجوب امساک در نهار جریان پیدا می کند و تکلیف مکلف را در این لحظات روشن می کند بدون اینکه به استصحاب بقای زمان نیازی باشد تا اشکال اصل مثبِت بودن بر جریان این استصحاب توجه پیدا کند.

اشکال بر راه حل ارائه شده از سوی شیخ اعظم ره:

ایشان ره قائل به جریان استصحاب وجوب امساک در نهار شدند در حالی که چنین حکمی (وجوب امساک در نهار ماه رمضان) جای تردید نیست آنچه برای مکلف، مشکوک است این است که ایا این لحظات، جزء روز است یا جزء شب؟

و روشن است که حکم به وجوب امساک در نهار ماه رمضان نمی تواند ثابت کند که امساک واقع در این زمان مشکوک، امساک در نهار است؛ چرا که هیچ حکمی نمی تواند موضوع خودش را اثبات بکند بلکه آنچه مسلم است تقدم و علیت موضوع برای حکم است بنابراین، استصحاب مورد ادعای شیخ اعظم ره جاری نمی شود تا از آن به عنوان راهی برای بر طرف کردن اشکال وارد بر استصحاب زمان، استفاده شود.

راه حل ارائه شده از سوی آخوندره برای رفع اشکال از استصحاب زمان:

ایشان در مقام تصحیح جریان استصحاب در ما نحن فیه و عدم توجه اشکال اصل مثبِت بودن می فرماید (کفایةالاصول ج2ص317): ما به جای اینکه استصحاب را در حکم (وجوب امساک در نهار) جاری کنیم که مواجه با اشکالِ عدم اعتبار شک در بقاء در چنین حکمی است، استصحاب را در متعلق حکم و وجوب (خود امساک) جاری کرده و می گوئیم: لحظاتی قبل، امساک ما امساک در نهار بوده، حالا شک می کنیم که امساک ما همچنان امساک در نهار است یا نه؟

روشن است که ارکان استصحاب "بقای امساک نهار" موجودند لذا این استصحاب جاری شده و "امساک در نهار" را که موضع برای حکم شرعی (وجوب) است ثابت می کند و به دنبال ثبوتِ موضوع حکم شرعی بر آن مترتب می شود بدون اینکه پای اشکالی در میان باشد.

اشکال بر راه حل ارائه شده از سوی آخوندره:

هر چند فرمایش آخوندره از متانت برخوردار است و اشکال را ریشعه کن می کند ولی باید توجه داشت که چنین فرمایشی فقط در مورد شک در لحظات پایانی ایام ماه رمضان از قابلیت پیاده شدن برخوردار است و در موارد دیگر پیاده نمی شود مثلا کسی که تا لحظات پایانی روز نماز عصرش را نخواند است و الآن شک دارد که ایا همچنان روز باقی است و واجب است نماز عصرش را به نحو أدائی بخواند و یا روز پایان یافته و نماز عصرش قضا شده است آیا می تواند اتیان أدائی نماز عصر را استصحاب کند؟

روشن است که اینجا غیر از ماه رمضان است که در لحظات قبل نیز وجوب امساک، ثابت بود مگر اینکه قائل به جیران استصحاب تعلیقی شده و بگوئیم: اگر لحظاتی قبل نماز عصر می خواندم، نماز عصرم در وقت واقع شده بود و به نیت أدا می خواندم و الآن تردید دارم که اگر اقدام به خواندن نماز عصری در وقت، واقع می شود یا نه؟ پس وقوع نماز عصر در وقت، مورد استصحاب واقع می شود.

لکن باید توجه کرد استصحاب تعلیقی (همانگونه که در تنبیه 5 خواهد آمد) از دو جهت مورد بحث و اشکال واقع می شود:

    1. آیا نفس تعلیقی بودن (در مقابل تنجیزی بودن) مانع از جریان استصحاب است یا نه؟

    2. بر فرض جریان استصحاب تعلیقی، آیا همانگونه که در صورت وجود تعلیق در حکم مثل (العصیر العنبی اذا غلی یحرم یا ینجس) جاری شده و حکم به نجاست معلّق بر غلیان می کند، در صورت وجود تعلق در موضوع بدون اینکه ارتباطی به حکم داشته باشد، نیز استصحاب جاری می شود یا نه؟ بدیهی است که استصحاب تعلیقی در بیان آخوند ره استصحاب تعلیقی روی موضوع است؛ چزا که "وقوع نمازس که اگر یک ربع قبل خوانده می شد، در وقت بود" موضوع است و پس از شک در بقاء یا انعدام روز می گوید: "الآن هم اگر نمازی بخوانم این نماز در وقت واقع شده است و حال آنکه هرگاه تعلیق در رابطه با مضوع حکم باشد، استصحاب جاری نمی شود.