تنبیه چهارم استصحاب: جریان استحصاب در امور تدریجی مانند زمان و زمانیات

موضوع: تنبیه چهارم استصحاب: جریان استحصاب در امور تدریجی مانند زمان و زمانیات

پس از آنکه روشن شد که استصحاب به عنوان یک اصل عملی شرعی است که شارع برای شاکی که یقین به حالت سابقه دارد قرار داده است و عبارت از حکم شارع به بقاء چیزس است که ارتفاع آن معلوم نیست هر چند با توجه به اختلاف مبانی در باب استصحاب، نمی توان برای آن یک تعریف جامعی ارائه کرد.

با استفاده از اخبار لاتنقض و نظائر آنها (که عمده دلیل بر حجیت استصحابند قائل به حجیت مطلق استصحاب شدیم و تفصیلات وارده در این مورد را قبول نکردیم از جمله اینکه تفصیل بین حکم شرعی مستفاد از عقل و حکم شرعی مستفاد از سائر ادله، و تفصیل بین شک در مقتضی و شک در رافع، و تفصیل بین احکام تکلیفیه و احکام وضعیه را ناتمام دانستیم آنگاه وارد بحث از تنبیهات باب شدیم و قرار شد به تبع از مرحوم آخوندره در کتاب گرانسنگ کفایةالاصول چهارده تنبیه را مورد بحث قرار دهیم.

تنبیه اول، پیرامون این مطلب بود که یقین سابق و شک لاحقی که از ارکان مسلم استصحابند باید هر دو فعلی باشند به این معنا که مکلف به وضع و حال خویش ملتفت باشد و بالفعل یقین سابق به امری از امور و شک لاحق در بقاء آن امر داشته باشد تا بتواند استصحاب جاری کند.

تنبیه دوم، پیرامون اجرای استصحاب در موارد طرق و امارات و عدم اختصاص آن به مواردی که یقین سابق، یقین وجدانی باشد، بود.

تنبیه سوم، در مورد جریان استصحاب کلی بود که جریان استصحاب در اقسام سه گانه استصحاب، مورد بررسی قرار گرفت.

حال در تنبیه چهارن پیرامون استصحاب در امور تدریجی بحث را آغاز می کنیم؛ چرا که متیقن سابق یا مستصحب فعلی (همان چیزی که در سابق متعلق وجدانیبود و الآن در زمان لاحق در صدد ابقاء آن هستیم) در یک تقسیم بر دو قسم است:

    • از مور قارّه است که در اصطلاح فلسفه عبارت از امور و اشیائی هستند که أجزاء آنها مجتمع در وجودند و همه اجزاء آنها در زمان واحد موجود می شوند نه اینکه جزء یا اجرائی از آنها تحقق یافته و معدوم می شوند تا نوبت به اجزاء بعدی برسد، این امور را به دلیل اینکه دارای قرار و ثبات و دوام و استمرارند اموذ قارّه می گویند مانند وجود زید در خارج، وجود فلان درخت، فلان کوه و....

البته در اصطلاح لفظ "امور قاره" توسعه داده و به اموری که از مرکبات نبوده و دارای اجزاء نیستند بلکه اصلاً از امور تکوینی و واقعی نیستند بلکه در عالم اعتبار تحقق دارند منتهی به تمام و کمال محقق می شوند و تدریج در آنها راه ندارد، امور قاره گفته می شود. مثل ملکیت، زوجیت، وجوب، حرمت، طهارت، و حدث و... و در این تنبیه همین معنا منظور است.

    • از امور تدریجی و غیرقاره است، اموری که از قرار و ثبات و آرامش برخوردار نیستند بلکه علی‌الدوام وا بین قوه و فعلند و هر جزئی از آنها که موجود شود باید معدوم شود تا نوبت به جزء بعدی برسد مثل خود زمان که حقیقتی تدریجی و کشدار است و دو لحظه از زمان را در یک آن نمی توان جمع کرد و از همین قبیل است عناوینی مانند حرکت، مشی، تکلّم، کتابت، قرائت، جریان آب، سیلان خون و... .

روشن است که با وجود شرائط استصحاب، جریان آن در امور قاره محذوری ندارد به طوری که اگر یقین به وجود زید داشتیم و شک در بقائش پیدا کردیم، استصحاب وجود زید را جاری کرده و احکام وجود او را مترتب می کنیم و اگر یقین سابق به ملکیت زید نسبت به چیزی داشتیم و در بقاء آن شک کردیم ملکیت زید را استصحاب می کنیم و...؛ زیرا ارکان استصحاب (یقین سابق، شک لاحق، اتحاد قضیه متیقنه و مشکوک) تمام است و استصحاب جاری می شود.

در این تنبیه بحث از جریان استصحاب در امور تدریجی است به این معنا که اگر تا به حال یقین به حرکت زید، کتابت بکر، جریان آب و ... داشتیم و الآن شک در بقاء پیدا کردیم، می توانیم استصحاب را جاری نموده و حکم به بقاء حرکت، کتابت، جریان و... بکینم یا نه؟