اشکال حضرت امام خمینی ره بر جریان استصحاب کلی قسم دوم

موضوع: اشکال حضرت امام خمینی ره بر جریان استصحاب کلی قسم دوم

ایشان ره می فرمایند: اگر مراد از وحدت قضیه متیقنه و قضیه مشکوکه، وحدت از دیدگاه عرف باشد استصحاب کلی قسم ثانی جاری می شود ولی اگر ملاک وحدت را حکم عقل با دقت و موشکافی بدانیم، این استصحاب جاری نمی شود.

بیان مطلب: کلی که در صدد استصحاب آن هستیم به یکی از سه صورت قابل تصور است:

    1. مستصحب، عبارت از کلی برهمه از وجود و خصوصیت باشد.

    2. مستصحب، عبارت از کلی متخصص به یکی از دو خصوصیت باشد یعنی هدف از استصحاب کلی حیوان، متخصص به خصوصیت فیل بودن یا متخصص به خصوصیت پیشه بودن باشد.

    3. مستصحب، عبارت از "کلی مقید به وجود" باشد، بدون اینکه خصوصیات وجودیه در آن نقش داشته باشد، به طوری که گویا برزخی بین وجود و خصوصیات است و در هیچ یک از این سه صورت، استصحاب کلی، قابل جریان نیست؛ زیرا در صورت اول، قضیه متیقنه و مشکوکه وجود ندارند و در صورت دوم و سوم هر چند قضیه متیقنه تحقق دارد ولی قضه مشکوکه ای کع با قضیه متحد باشد، تحقق ندارد.

توضیح مطلب: در صورت اول، مستصحب ما کلیی است که نه وجود دارد و نه تشخّص، لذا روشن است که هرگز به چیزی که نه وجود دارد و نه از تشخّص برخوردار است یقین پیدا نمی شود؛ زیرا امکان تحقق برای کلیی که مقیدبه "برهنه بودن از وجود" است، وجود ندارد و مراد زا "کلی طبیعی" در جمله معروفی که در علم منطق وجود دارد، کلی طبیعی، وجودش وجود افرادش است، خود کلی ظبیعی است نه کلی طبیعی به وصف برهنه بودن از وجود.

روشن است که وقتی قضیه متیقنه تحقق ندارد قضیه مشکوکه نیز تحقق نخواهد داشت فلذا می گوئیم: در صورت اول، هر دو رکن استصحاب، مختل است.

و در صورت دوم، که مستصحب عبارت از کلی متخصص به یکی از دو خصوصیت (خصوصیت فیل بدون – خصوصیت پشه بودن) است، هر چند اگر فیل داخل منزل بوده همچنان باقی است و اگر پشه داخل منزل بوده قطعاً زائل شده، بنابر این، علم اجمالی به وجود یکی از آن دو منزل وجود دارد و یقین به وجود حیوان متخصص به یکی از دو خصوصیت در منزل بوده است، اما قضیه مشکوکه ای که بتواند با قضیه مشکوکه وحدت داشته باشد، وجود ندارد، قضیه مشکوکه متحد با قضیه متیقنه این است که "بقای حیوان متخصص به یکی از دو خصوصیت مزبور، مورد تردید است" در حالی که چنین شکی وجود ندارد، بلکه اگر خصوصیت فیل بودن در خانه تحقق داشت یقیناً باقی است و اگر حیوان با خصوصت پشه بودن در خانه تحقق داشت قطعاً زائل شده است، و وقتی یک طرف آن، مقطوع‌البقاء و طرف دیگرش مقطوع‌الزوال است نمی توان گفت: "بقای حیوان متخصص به یکی از دو خصوصیت، مورد تردید است".

و در صورت سوم که مستصحب عبارت از کلی با قید وجودش در خارج است، می گوئیم: جدا کردن وجود از تشخیص در مورد یک کلی و پیاده کردن استصحاب در آن کلی، میتنی بر مطلبی است که در منطق و فلسفه مطرح شده و آن، این است که: آیا نسبت کلی طبیعی با افرادش مثل أب واحد به اولادش است یا مثل نسبت آباء متعدده به اولادشان است؟

در این میان، معروف است که: رجل همدانی (ایشان با ابن سینا در کلی طبیعی اختلاف نظر داشت) عقیده داشته که کلی با وصف اشتراکش، در خارج وجود دارد ولی مشهور، این کلام رجل همدانی را پذیرفته اند، برای روشن شدن این اختلاف نظر، مثالی ذکر می کنیم:

طبق نظر رجل همدانی، زید و عمرو از نظر وجود انسان با هم مشترکند ولی از نظر جهات شخصیه و تخصص به خصوصیات با هم اختلاف دارند، گویا وقتی زید و عمرو را با هم ملاحظه می کنیم، یک انسان متخصص با دو خصوصیت داریم، یعنی آن دو از حیث انسانیت (قدر مشترکان است) تعدد و تغائر ندارند، بلکه از جهت تشخیص و فردیت بین آن دو مغائرت دارد، بنابر این زید و عمرو، دو فرد از افراد انسانند، لذا بر اساس این مبنا، جمله "زید و عمرو، دو انسان هستند" تعبیر صحیحی نیست؛ زیرا علی‌المبنا، دو انسانیت در اینجا وجود ندارد بلکه انسانیت مشترک بین زید و عمرو است بنابر این، افراد متعدد انسانی در قدر مشترکشان (انسانیت) دارای وجود واحدند و خصوصایت فردیه است که آنان را از هم ممتاز می کند.

اما طبق نظر مشهور، زید و عمرو دو انسانند بدون اینکه در تعبیر دو انسان، مسامحه ای وجود داشته باشد؛ چرا که مراد از دو انسان، دو فرد از انسان نیست بلکه مراد، دو وجود از انسان است، یعنی انسان موجود در ضمن زید، غیر از انسان موجود در ضمن عمرو است (البته غیریت به معنای مغائرت در ماهیت نیست).

نتیجه: اکر در صدد جریان استصحاب کلی قسم دوم در مورد صورت سوم، بر مبنای رجل همدانی باشیم، باید بگوئیم: هر چند علم اجمالی به وجود فیل یا پشه در خانه داشتیم ولی نسبت به قدر مشترک بین این دو (یعنی حیوانیت) علم تفصیلی داشته ایم و تفصیلاً می دانستیم که این قدر مشترک در خانه وجود داشته است؛ زیرا حیوانیت فیل و حیوانیت پشه یکی است و الآن شک داریم در این که آیا حیوانیت از منزل خارج شده یا نه؟ بقای کلی حیوانیت را استصحاب می کنیم.