پاسخ امام علیه‌السلام به سؤال علی بن محمد قاسانی

موضوع: پاسخ امام علیه‌السلام به سؤال علی بن محمد قاسانی

پس از روشن شدن مراد از "یوم‌الشک" در سؤال راوی که آن را ظاهر در خصوص "یوم‌الشک اول رمضان" و یا مطلق یوم‌الشک دانستیم به محضر پاسخ امام علیه السلام می رسیم که نوشتند: "الیقین لایدخل فیه الشک"

شیخ انصاری ره معتقدند[1] : امام علیه السلام چنین جمله ای را در مقام بیان یک ضابطه کلی فرموده است و مراد این است که "یقین به حالت سابقه به واسطه شک در زمان لاحق، مدخول واقع نمی شود" یعنی: شک نمی تواند در یقین رخنه کند و آن را به هم بزند، نتیجه این قاعده کلی در رابطه با اول ماه رمضان، استصحاب عدم تحقق ماه رمضان است، دیروز عدم دخول ماه رمضان، یقینی بود، امروز که دخول آن مورد تردید است، استصحاب عدم دخول ماه رمضان جریان پیدا می کند کما اینکه آخر رمضان گفته می شود: دیروز یقین به عدم خروج ماه رمضان حاصل بوده، امروز که خروج آن مورد تردید است، استصحاب عدم خروج ماه رمضان جاری می شود.

ایشان در ادامه دو حکمی را که امام علیه السلام بر این قاعده تفریع کرده اند مؤید این ادعا قرار داده، گویا امام علیه السلام می خواهد بفرمایند: نتیجه "الیقین لایدخل فیه الشک" عبارت از "صم للرؤیة": هر وقت که ماه رمضان ثابت شد روزه واجب می شود، و "أفطر للرؤیة": هر وقت که ماه شوال ثابت شده افطار کن.

شیخ انصاری ره در پایان می فرماید: این رویات با این بیان، ظاهرترین روایت باب است که به روشنی بر حجیت استصحاب دلالت می کند.

آخوند ره جمله "الیقین لایدخل فیه الشک، صم للرؤیة و أفطر للرؤیة" را مربوط به استصحاب نمی داند بلکه می فرماید[2] : مفاد روایت این است "هنگام شروع ماه رمضان، اسنان باید یقین به دخول ماه رمضان پیدا کند تا روزه بر او واجب شود و هنگام خروج ماه رمضان، انسان باید یقین به خروج آن پیدا کند تا افطار بر او واجب یا جائز باشد" به طوری که گویا "یقین به دخول ماه رمضان" در موضوع وجوب صوم دخالت دارد، مثل اینکه فرموده باشد: "اذا تیقنت بدخول رمضان یجب علیک الصوم و اذا تیقنت بخروج رمضان یجب او یجوز علیک الإفطار" و چنین مضمونی ربطی به استصحاب ندارد.

ایشان ره عبارت "الیقین لایرخل فیه الشک" را اینگونه معنا می کند: اگر نسبت به یک روز شک شود که از رمضان است یا نه؟ این مشکوک بودن نمی تواند آن روز را جزء ماه رمضان قرار دهد فلذا بر یوم الشک اول، انطباق پیدا می کند.

اشکال بر فرمایش آخوند ره: از سوئی در این مکاتبه "دو جمله "صم للرؤیة – أفطر للرؤیة" در سیاق واحد به جمله "الیقین لایدخل فیه الشک" تفریع شده اند به طوری که هم حکم به وجوب صوم، و هم حکم به وجوب افطار معلق بر رؤیت قرار داده شده اند لذا چاره ای نیست جز اینکه جمله "الیقین لایدخل فیه الشک" را یک ضابطه کلی در باب استصحاب بدانیم و در حکم (وجوب صوم – وجوب افطار) را که معلق بر رؤیت هستند در عرض واحد بر آن تفریع کنیم.

و از سوئی دیگر وقتی به مجامع روائی مانند وسائل الشیعه مراجعه می کنیم متوجه می شویم که هر چند در رابطه با یقین به دخول ماه رمضان برای وجوب صوم روایاتی وارد شده است ولی با یقین به خروج ماه رمضان برای وجوب افطار روایتی وارد نشده است، پس چگونه است که آخوندره همان طوری که برای یقین به دخول ماه رمضان دخالتی در موضوع وجوب صوم قائل شده، برای یقین به خروج ماه رمضان نیز دخالتی در موضوع وجوب افطار قائل شده است؟

بله، اگر در این مکاتبه، جمله "افطر للرؤیة" وارد نشده بود آن روایات را قرینه می گرفتیم برای اینکه روایت هم ناظر به استصحاب نیست، اما با توجه به اینکه دخالت داشتن یقین به خروج ماه رمضان در موضوع وجوب افطار، در روایات دیگر مطرح نشده است، کشف می کنیم که مکاتبه ای که مورد بحث است به روایاتی که مدخلیت یقین به دخول ماه رمضان در موضوع وجوب صوم را مطرح کرده اند ارتباطی ندارد.

حضرت امام راحل ره نیز در اشکال بر فرمایش آخوند ره فرموده اند: و احتمال كون المُراد من اليقين هو اليقين بدخول رمضان- بمعنى‌ أنَّ اليقين بدخوله الذي يعتبر في صحّة الصوم لا يدخله الشكّ في دخوله؛ أي لا يجوز صوم يوم الشكّ من رمضان الذي تواترت الأخبار على اعتبار اليقين بدخوله في صحّة الصوم‌- مع كمال بعده، لا يناسب تفريع كلّ من الصوم و الإفطار للرؤية عليه.[3]

نتیجه: اصل دلالت مکاتبه بر حجیت استصحاب مورد قبول است (هر چند ادعای اظهریت همانند ادعای عدم دلالت، باطل است؛ زیرا بعضی از روایات مثل صحیحه اول زراره، اظهر از مکاتبه در دلالت بر حجیت استصحابند) بنابراین ظاهر فرمایش امام علیه السلام در فراز "صم للرؤیة و إفطر للرؤیة" تفریع آنها بر جمله "الیقین لایدخل فیه الشک" است که به عنوان یک قاعده کلیه است و در این صورت، مقصود سائل از یوم الشک همانگونه که گفتیم یکی از دو مورد است: یوم الشک اول که محتمل بین شعبان و رمضان است و مطلق یوم الشک (خواه آخر شعبان و اول رمضان و خواه آخر رمضان و اول شوال) و روشن است که جواب امام علیه السلام با توجه به دو تفریعی که ذکر کردند معنائی غیر از استصحاب نخواهد داشت و امام علیه السلام استصحاب عدم دخول رمضان تا زمان رؤیت و استصحاب عدم دخول شوال تا زمان رؤیت را بر قاعده کلی "الیقین لایدخل فیه الشک" متفرع نموده اند.