« فهرست دروس
درس خارج اصول آیت‌الله جعفر سبحانی

1405/08/25

بسم الله الرحمن الرحیم

تنبيهات 9 : تنبيهات (ما ليس من الأُصول المثبتة) - المقطع الأوّل: استصحاب الفرد وترتيب الأثر الكلّي عليه -المقطع الثاني : لا فرق بين المجعول بنفسه أو بمنشأ انتزاعه - المقطع الثالث: لا فرق بين وجود الحكم وعدمه - المقطع الرابع: ما يُعدّ أثراً للموضوع أعمّ من الواقعي والظاهري -المبسوط في أُصول الفقه - جلد چهارم - صفحه 167 - ویرایش سوم

 

موضوع: الأصول العمليّة/أصالة الاستصحاب /تنبيهات 9 : تنبيهات (ما ليس من الأُصول المثبتة)

 

در چند جلسه ی قبل هشت تَنْبیه از «تَنْبیهات إسْتِصْحاب» را بیان نمودیم. در این جلسه به ادامه ی بحث «تَنْبیهات إسْتِصْحاب» خواهیم پرداخت.

 

تَنْبیه نُهُم (تَنْبیه هشتم کفایة):

مرحوم آخوند خُراساني (ره):

الف) «إسْتِصْحابُ الفَرْد و تَرْتیبُ الآثارِ الکُلّي»: گاهی از أوقات مُکلّف «فَرْد» را «إسْتِصْحاب» می کند أمّا «أَثَر کُلّي» بر آن بار می کند:

۱. در جایی که «کُلّي» از «فَرْد» إنْتِزاع شود بدون «ضَمّ ضَمیمه»؛ مثل إنْتِزاع «إنْسانیّت» که از «زِیْد» بدون «ضَمیمه» إنْتِزاع می شود. یعنی «إنْسانیّت» در واقع همان «زِیْد» است.

۲. در جایی که «کُلّي» از «فَرْد» إنْتِزاع شود به لِحاظ «حالات» نَه قِیْد؛ مانند إنْتِزاع «مِلْکیَّت» از «عین» در حالی که در حوزه ی «إنْسانیّت» است.

۳. اگر «کُلّي» نسبت به «فَرْد» أصولاً «مُبایِن» باشد، چون «ضَمّ ضَمیمة» دارد، نمی توان «أَثَر کُلّي» را بر فَرْد بار کرد. مثلاً «عین» رنگ ندارد ولی «أسْوَد» (سیاه)، رنگ است. اگر أَثَری بر «أسْود» بار شود و بخواهیم «عین» را «إسْتِصْحاب» کنیم، نمی توانیم أَثَر را بار کنیم.

إشْکال به این فرمایش ایشان: در مورد نخست شما فرمایشتان صحیح است أمّا این همه إحْتیاط لازم نیست؛ در جایی که مُکلّف می تواند مستقیماً خودِ انسان را «إسْتِصْحاب» کند، چه نیازی به «إسْتِصْحاب فَرْد» است؟! أمّا در مورد دوم شما فرمایشتان صحیح نیست؛ زیرا در این مورد أصلاً نمی شود که ما «إسْتِصْحاب عین» و «آثار مِلْکیَّت» را «إسْتِصْحاب» کنیم. زیرا مُلازمه ای بین «فَرْد» و «کُلّي» نیست.

مرحوم خویي (ره): ما «زُوجیّت و وِلایَت» را در تأیید این فرمایش مرحوم آخوند خُراساني (ره) را مثال می زنیم.

إشْکال به این فرمایش ایشان: این مثال و فرمایش شما شدیدتر و بدتر از فرمایش و مثال مرحوم آخوند خُراساني (ره) می باشد! زیرا این دو فَقره، غیر از «انسان خارجي» است. أمّا فرمایش سوم شما (مرحوم آخوند خُراساني) صحیح است. هر چند بهتر بود مثال بهتری بزنید.

نمونه ای از مثال بهتر: «زِیْد» غایب است و نمی دانیم که او زنده هست یا خیر،«إسْتِصْحاب حیات زِیْد» می کنیم و آثار کُلّي را بار می کنیم و مثلاً می گوییم اگر او «زوجة» دارد، باید نَفَقه ی او را بدهد.

ب) «الأَثَرُ المُسْتَصْحَبِ»: گفته شده در «إسْتِصْحاب» شَرْط است که «مُسْتَصْحَب» یا «حُکْم الشَرْعي» و یا «موضوعاً ذي أَثَر الشَّرْعي» باشد. گاهی «أَثَر» خودش «مَجْعول» است و گاهی «مُنْتَزَع از مَجْعول» است. ما معتقدیم فرقی بین این دو نوع «أَثَر مَجْعول» نیست.

مثال برای «أَثَر مَجْعول في نَفْسِه»: مُکلّف مقداری «عَصیر عِنَبي» را می جوشاند و نمی داند که دو سوم این عَصیر رفته تا تبدیل به شیره یا سِرْکه شده باشد یا هنوز دو سوم آن نرفته تا نَجِس و حَرام باشد. «إسْتِصْحاب عَدَم ثُلْثان» می کند و «آثار حُرْمَت» را بار می کند.

مثال برای «أَثَر مَجْعول مُنْتَزَع»:

مثال نخست: «شَرْطیَّت طَهارت» برای خواندن «نماز» که مُنْتَزَع از «حُکْم غیري» است. «إذا دخل الوقت وجب الطهور والصلاة ولا صلاة الا بطهور»[1] .

مثال دوم: «جُزْئیَّت» برای خواندن «نماز» که مُنْتَزَع از حُکْم این روایت است: «عوالي اللئالي قال النبي (صلّى الله عليه وآله): لا صلاة الا بفاتحة الكتاب»[2] .

مثال سوم: «مانِعیَّت» برای خواندن «نماز» که از حُکْم روایت «صلّ في شعر و وبر كل ما أكلت لحمه، وما لا يؤكل لحمه، فلا تصلّ في شعره ووبره»[3] مُنْتَزَع است.

لذا اگر مثلاً مُکلّف می داند تا غروب خورشید به آب و خاک دسترسی ندارد تا واجد طَهارت شود. حال آیا باقی نماز بر مُکلّف واجب است یا خیر؟ فُقَهاء فرموده اند واجب نیست مابقی را بجا بیاورد؛ زیرا «شَرْطیَّت طَهارت» به معنای «طَهارت روحي» (أعَمّ از وضوء، غُسْل و تَیَمُّم) جُزء نماز است. بنابراین إسْتِصْحاب طَهارت می کند به این نَحْو که سابقاً طَهارت بر او واجب بود حال نیز بر او واجب است پس طَهارت «جُزْئیّت و شَرْطیَّت» دارد و سَبَب می شود که مُکلّف بر این که بقیّه ی نماز را بجا نیاورد.

نکته: این مطلب را مرحوم آخوند خُراساني (ره) نسبت به فرمایش مرحوم شیخ أنْصاري (ره) بیان نمودند؛ زیرا مرحوم شیخ أنْصاري (ره) معتقدند که «جُزْئیّت و شَرْطیَّت و مانِعیّت» و أمثال آن «حُکْم شَرْعي» نیستند.

شاهد قرآني: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَىٰ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ﴾[4] .

ج) «لا تَفاوُتَ مُسْتَصْحَب أو المُتِرَتَّب بین أنْ یَکونَ بثُبوتِ الأَثَر و وجودِه»:

مرحوم شیخ أنْصاري (ره): برخی ها برای «بَرائت» از «إسْتِصْحاب بَرائت» یا «إسْتِصْحاب عَدَم مَنْع» إسْتِدْلال کرده اند.

أوّلاً: «رُفِعَ عن أُمَتّي...» (بَرائت شَرْعي) کافیست برای إثْبات «بَرائت». ضمن این عَدَم حُکْم و اساساً چیزی نیست تا بخواهد دلیل «لا تَنْقُض...» شامل آن شود و «إسْتِصْحاب» شود.

ثانیاً: شما مَنْع را إسْتِصْحاب می کنید تا این که «عِقاب بلا بیان» را ثابت کنید در حالی که این قاعده «عَقْلي» است نَه «حُکْم شَرْعي» و واجب است که أَثَر، «حُکْم شَرْعي» باشد.

جواب مرحوم آخوند خُراساني (ره) به این فرمایش ایشان:

أوّلاً: ما نوکر چیزی هستیم که زِمامش رَفْع و وَضْعش دست شارِع باشد! هر چه او حُکْم کرد مِلاک است. ما گیر چنین عناوین و أسامی حُکْم نیستیم. لذا «عَدَم» به این معنا قابل «إسْتِصْحاب» است.

ثانیاً: «أَثَر عَقْلي» چند نوع است:

۱. «أَثَر عَقْلي» که «یَد تَشْریع» راهی به آن ندارد. مثل «أمور تَکْویني» نظیر «ضَربان قَلْب» که هزار بار هم إسْتِصْحاب کنیم،«خَفَقان قَلْب» صورت نمی گیرد. «أَثَر عَقْلي» که مُترتّب بر «وجود واقعي» است؛ مثل «حَیات».

۲. «أَثَر عَقْلي» که هم مُترتّب بر «وجود واقعي» و هم مُترتّب بر «وجود ظاهري» است. ما نحن فیه از نوع دوم است.

نظر ما: اگر بگوییم «عِقاب بلا بیان» مُترتّب است بر «وجود واقعي»، این قابل رَفْع و وَضْع نیست زیرا یَد تَشْریع به آن نمی رسد. ولی اگر بگوییم «عِقاب بلا بیان» هم مُترتّب است بر «وجود واقعي» و هم مُترتّب است بر «وجود ظاهري»، یَد شارع به آن می رسد. پس اگر شارع واقعاً فرموده ولی ظاهراً به دست مُکلّف نرسیده، «إسْتِصْحاب عَدَم مَنْع» بلا إشْکال جاری می شود.

 


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo