« فهرست دروس
درس خارج اصول آیت‌الله جعفر سبحانی

1405/08/18

بسم الله الرحمن الرحیم

الجهة الخامسة: التطبيقات - التطبیقات 1 و 2/أصالة الاستصحاب /الأصول العمليّة

 

موضوع: الأصول العمليّة/أصالة الاستصحاب /الجهة الخامسة: التطبيقات - التطبیقات 1 و 2

 

در جلسه ی گذشته مرحله ی سوم و چهارم «تَنْبیه هشتم» از «تَنْبیهات إسْتِصْحاب» را بیان نمودیم. در این جلسه به ادامه ی این تَنْبیه خواهیم پرداخت.

 

نکته ای جامانده از مرحله ی سوم تَنْبیه هشتم:

«واسطه ی عَقْلي و عُرْفي» در إسْتِثْنایی که مرحوم آخوند خُراساني (ره) از موارد «مُسْتَثْنیات أصْل مُثْبِت» آورده اند، «جَلي» است نَه «خَفي» ولی یک نوع مُلازمه ای بین «مُسْتَصْحب» و بین این «واسطه» وجود دارد به گونه ای که بین این ها برای عُرْف تَفکیکشان بسیار مشکل است. یعنی أَثَر «واسطه» أَثَر «مُسْتَصْحب» نیز هست.

مثال «تَکویني»: «الوَلَد الرِّضاعي، بمَنْزلة الوَلَد النَّسَبي» که مُلازمه دارد با «الأُمُّ الرِّضاعيّة، بمَنْزلة الأُمُّ النَّسَبيّة».

مثال «تَشْریحي»:

۱. اگر مُکلّف چند روزی «نماز قَضاء» بر گردنش است. شک دارد که آیا خوانده یا نخوانده. در اینجا فُقَهاء «إسْتِصْحاب عَدَم إتْیان» جاری می کنند. ولی این کافی نیست؛ زیرا «عَدَم إتْیان»، موضوعِ حُکْم «قَضاء» نیست؛ موضوعِ حُکْم «قَضاء» در واقع «فوت وقت» است.

شاهد رِوایي: «قَالَ اَلنَّبِيُّ (صَلَّىٰ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم): مَنْ فَاتَتْهُ فَرِيضَةٌ فَلْيَقْضِهَا كَمَا فَاتَتْهُ»[1] .

«عَدَم الإتْیان» أمْر «عَدَمي» و «فوت» یک «أمْر وجودي» است. و «أمْر وجودي» قابل إسْتِصْحاب نیست. بنابراین آن چیزی که «مُسْتَصْحَب» (عَدَم الإتْیان) است، «موضوعِ حُکْم شَرْعي» نیست. و آن چیزی که «موضوعِ حُکْم شَرْعي» (فوت) است، «حالت سابقه» ندارد. پس باید بگوییم این دو قضیّه را با هم متّحد می پنداریم و به یک چوب و حُکْم می رانیم! لذا «مُکلّف شاک» در اینجا باید نمازش را قَضاء کند؛ زیرا أَثَر «فوت» بر «عَدَم الإتْیان» هم بار می شود.

۲. اگر مُکلّف در خارج از کشور در بازار غیر مسلمین می خواهد گوشت بخرد ولی نمی داند که این گوشت «تَذکیّة» شده یا نشده، عُلماء «إسْتِصْحاب عَدَم تَذکیّة» جاری می کنند. ولی این موضوع «أَثَر شَرْعي» نیست؛ زیرا «نجاست و حُرْمَت» روی «مِیْتة» رفته و «مِیْتة» هم یک «أمْر وجودي» است که حالت سابقه ندارد پس قابل «إسْتِصْحاب» نیست. این دو قضیّه در نظر عُرْف اتّحاد دارند.

 

ه) «تَطبیقات أصْل مُثْبِت»:

تَطبیق نخست: اگر مُکلّف در زیر دوش حمّام در حال غُسْل واجبی باشد و به نقطه ای از بدنش چیزی چسبیده (مثل گَچ یا قیر) که شک دارد آیا آن شيء «مانع» از غُسْل اوست یا نَه:

نظر برخی از فُقَهاء: إعْتِنایی به آن نکند؛ زیرا یا أصْل، «عَدَم مانع» می باشد چون به عقیده ی برخی از ما «أصْل مُثْبِت» حُجَّت است. و یا اگر «أصْل مُثْبِت» حُجّت نیست، «إسْتِصْحاب» به نظر برخی ها «أصْل عَمَلي» نیست بلکه «أماره ی ظَنّیّة» می باشد لذا «مُثْبِتات» آن نیز حُجَّت است.

نظر ما: این شيء، «مانع» از «غُسْل» است و لذا باید آن مانع را رَفْع کند و بعد «غُسْل» کند؛ زیرا چیزی که عِلمَش (مثلاً با فَحْص) نزد مُکلّف مهیّاست، باید به مانع بودن آن إعْتناء نمود.

تَطبیق دوم: اگر پدر کافری از دنیا رفته در حالی که دو پسر داشته. پسر نخست او در «أوّل ماه شَعْبان» إسْلام آورده و مسلمان شده. و پسر دوم او در «أوّل ماه مبارک رَمَضان» إسْلام آورده و مسلمان شده. ولی در فوت پدر إخْتلاف دارند؛ به این نَحْو که پسر أوّل مُعْتقد است به این که پدر او «نیمه ی ماه شَعْبان» از دنیا رفته پس پسرِ دوم او چون «أوّل ماه رَمَضَان» مسلمان شده، از پدر «إرْث» نمی برد. امّا پسر دوم إعْتِقاد دارد که پدر او در «نیمه ی ماه رَمَضَان» از دنیا رفته و چون من در «أوّل ماه رَمَضَان» مسلمان شدم، پس من هم از پدر «إرْث» می برم. فُقَهاء فرموده اند در این مسأله هر دو از پدر خود «إرْث» می برند.

نظر ما: این حُکْم فُقَهاء «أصْل مُثْبِت» است؛ زیرا «موضوعِ إرْث» یکی از این دو عنوان زیر است:

الف) «إسْلام الوارِث مُتِأخّراً عن موت المُوَرّث»: اگر موضوع این باشد، هر دو از پدر «إرْث» می برند؛ زیرا پسر أوّل شکی نیست که «إرْث» می برد.

بحث در پسر دوم است. عرض می کنیم پسر دوم چون در «نیمه ی نخست ماه رَمَضَان» مسلمان شده و پدرش قبلاً زنده بوده، «أصالةُ بقاء حیات المُوَرّث إلیٰ زمان الإسْلام الوارِث الوَلَد الثّاني».

ب) «فوتُ المُوَرّث مُتأخِّراً عن أسْلام الوارِث»: در ما نحن فیه «فوت المُوَرّث» در واقع مُقارِن» با «أسْلام الوارِث» شده نَه «مُتِأخِّر». در أوّل ماه رَمَضان پدر می گوید من زنده ام و پسر می گوید مَن مسلمانم ولی عَقْل می گوید چون هر دو پسر قبول دارند که پدرشان از دنیا رفته، پس قَطْعاً پدر «مُتِأخِّراً» مُرده! این همان «أصْل مُثْبِت» است.

مرحوم نائیني (ره): موضوع در اینجا «إسْلام الوارِث في حَیاتِ المُوَرِّث» است و چون هر دو هست، پس هر دو پسر از پدر «إرْث» می برند؛ زیرا «إسْلام الوارِث» برای ما «بالوجدان» ثابت است و «حَیاتِ المُوَرِّث» برای ما «بالأصْل الإسْتِصْحاب» ثابت است. نکته: ایشان در «شُبَهات مِصْداقیّه ی مُخَصِّص»، از همین راه به «تَمَسّک به عامّ» می کنند.

إشْکال به این فرمایش ایشان: شما موضوع را عوض کرده اید و درست است که به صورت فرد_فرد برای آن «حالت سابقه» مُتصوّر است ولی با فرد_فرد که قضیّه درست نمی شود. «جمله ی ترکیبي» باید مُرکّب از سه جُزء باشد؛ «موضوع، مَحْمول و نِسْبَت حُکْمیّة». در اینجا «نسبت حُکْمیّة» که «حالت سابقه» ندارد.

نظر ما: این «أصْل مُثْبِت» است و ما «أصْل مُثْبِت» را حُجّت نمی دانیم. نتیجه این که پسر دوم از پدر «إرْث» نمی برد.

 


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo