«آیَةُ الوضوء: الفَصْلُ الثّالث: إجْتهادات تجاه النّص: إجْتهاد الجَصّاص، إجْتهاد إبن حَزْم»/شرائط الأصول /الأصول العمليّة

موضوع: الأصول العمليّة/شرائط الأصول /«آیَةُ الوضوء: الفَصْلُ الثّالث: إجْتهادات تجاه النّص: إجْتهاد الجَصّاص، إجْتهاد إبن حَزْم»

در چند جلسه ی پیش بحث نخست و دوم «آیةُ الوضوء» از مباحث «آیاتُ الأحْکام» را همراه با نَقْد و بررّسی بیان نمودیم. در این جلسه به بیان بحث سوم یعنی «إجْتهادات تجاه النّص» خواهیم پرداخت.

نکته: با تَتَبُّع و جستجوی دقیقی که ما کردیم، دریافتیم که چهارده عالِم بزرگ أهْل سنَّت مبنای «امامیّة» درباره «آیه ی شریفه وضوء» را حقّ دانسته اند و گفته اند که این آیه ی شریفه به «مَسْح أرْجُل» تصریح دارد. ولی در عَمَل، خود به این مَبْنا مُلْتَزِم نشده اند!

كلمات این چهارده عالِم سُنّي از جمله جناب «فَخْر رازي» و جناب «زَمَخْشَري» حَوْل آیه ی وضوء مَبْني بر «مَسْح أرْجُل» را خودتان مطالعه بفرمایید.

فَصْل سوم: «إجْتهادات تجاه النّص»:

شُماری از عُلمای أهْل سُنَّت در مقابل مَبْنای ما در این بحث إجْتهاد کرده‌اند:

کلام «أبوبَکْر جَصّاص»: آیه ی شریفه ی وضوء، قابلیّت هر دو (مَسْح و غَسْل) را دارد؛ چه «أرْجُلکم» به صورت «نَصْب» و چه به صورت «جَرّ» قرائت شود؛ چون در صورت «نَصْب أرْجُلکم» به یک إحْتمال با عَطْف به «وجوهکم» حُکْم به «غَسْل» می شود و به یک إحْتمال دیگر با عَطْف به «محلّ رُءوسکم» حُکْم به «مَسْح» می شود. و در صورت «جَرّ أرْجُلکم» به یک إحْتمال با عَطْف به «ظاهر» حُکْم به «مَسْح» می شود و به إحْتمال دیگر هر چند عَطْف است به «رُءوسکم» ولی جَرّ آن به خاطر مسأله ی «جِوار» است لذا حُکْم به «غَسْل أرْجُل» می شود.

حَلّ این مشکل:

الف) حُکْم به «جَمْع»: یعنی هم «مَسْح» و هم «غَسْل».

إشْکال به این راه حَلّ: این کار خِلاف إجْماع» عُلماء» می باشد.

ب) حُکْم به «تخییر»: یعنی مکلّف «مُخَیَّر» است یا «مَسْح» کند یا «غَسْل» کند.

إشْکال به این راه حَلّ: چنین حُکْمی در این آیه ی شریفه نیست.

پس چاره ای نیست که یکی از این دو حُکْم را «تَعْیین» کنیم.

نحوه ی «تَعْیین»: مکلّف در وضوء «أرْجُل» را بشوید؛ زیرا با این کار هم «غَسْل» و هم «مَسْح» در آن است. و این حُکْم، إشْکالات راه حَل‌ّ های دیگر را نیز ندارد!

إشْکال به این مطالب ایشان:

أوّلاً: نتیجه ی عَطْف شدن ها در صورت های «نَصْب و جَرّ أرْجُلکم»، با هم یکسان نیست؛ زیرا إشْکالات آن را در جلسات قبل بیان کردیم.

ثانیاً: معنای «مَسْح» با «غَسْل» از زمین تا آسمان فرق دارد. در «مَسْح» نباید آب در موضِع «مَسْح» (مثلاً سر یا پاها) جاری شود در حالی که در «غَسْل» آب باید در محلّ مورد نظر جاری شود.

ثالثاً: با این فرمایشات شما این آیه را «مُجْمَل» کردید؛ در حالی که این آیه «مُجْمَل» نیست.

نکته: شاید ایشان أوّلین کسی از أهْل سُنَّت باشد که «آیاتُ الأحْکام» را «سوره به سوره» بحث کرده و کتابی نیز در این زمینه نوشته. ولی ما «آیاتُ الأحْکام» را به صورت «موضوعي» بحث می کنیم.

کلام «إبن حَزْم»: حقّ با «امامیّة» است و لذا این آیه ی شریفه «مَسْح» را می گوید. امّا چه کنیم که برخی از روایات آمده اند این آیه ی شریفه را «نَسْخ» کرده!

إشکال به این مطلب ایشان:

أوّلاً: «عَمَل به سُنَّت»، در درجه دوم است؛ یعنی بعد از «عَمَل به قرآن» مِلاک عَمَل است. حتّی خلیفه ی دوم نیز این مطلب را گفته.

ثانیاً: اگر بنا باشد به «سُنَّت» عَمَل کنیم، باید آن سُنَّت، «قَطْعیّة» مثل «خَبَر مُتواتر، مُتضافِر و...» باشد لذا قبلاً در بحث «خَبَر واحد» عرض نمودیم که با «خَبَر واحد» نمی توان قرآن را «نَسْخ» کرد؛ زیرا قرآن کریم «قَطْعيُّ الصُّدور و قَطْعيُّ الدَّلالَة» است ولی أخْبار شما أکثراً ضعیف است.

ثالثاً: تمام عُلماء مُتّفق هستند که سوره ی «مائدة» آخرین سوره ای هست که بر پیامبر أکْرم (صَلّیٰ الله علیه و آله و سَلَّم) نازل شده است و هیچ نَسْخی بر آن وارد نشده.

رابعاً: آن روایتی که نَقْل کردید حضرت به برخی از أصْحاب که در حال وضوء گرفتن داشتند پاهای خود را «مَسْح» می کردند فرمود: «وای بر شما»، نیز درست معنا نکردید. آن زمان کفش به نُدْرت بوده و حتّی سرویس بهداشتی هم نبوده بلکه گودالی حَفْر می کردند و در آن گودال قَضای حاجت می کردند که به آن «غائط» گفته می شد. برخی ها در هنگام قَضای حاجت، پاهایشان نَجِس می شد و بعد روی پاهای نَجِس خود مَسْح می کِشدند و حضرت این کار این افراد را نَهْي فرمودند نَه صِرْف «مَسْح» کشیدن را.