روایات و آیات/مقدمه /المكاسب المحرمة

موضوع: المكاسب المحرمة/مقدمه /روایات و آیات

تحلیل و تبیین وقایع اخیر

خداوند بزرگ را سپاسگزار هستیم به خاطر اینکه به ما توفیق داد تا بار دیگر این درس را آغاز کنیم و از او مسألت می‌کنیم تا به ما توفیق دهد که بتوانیم آنچه توسط رسولش به ما رسیده است را متوجه شویم و درک کنیم؛ ﴿مَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا﴾[1] . ابتدا دین را بفهمیم تا متدیّن شویم و بعد اگر توفیق داشتیم، نقش هدایت را به عهده گیریم. عالمان دینی این سِمت‌ها را از انبیاء الهی دریافت کرده‌اند اعم از سمتِ تبلیغ و تعلیم و تربیت. چه بسا اگر مهذّب باشند، می‌توانند بشیر و نذیر و سراج منیر باشند اما هر کس به اندازه خود و به اندازه‌ای که حقیقت را دریافت کرد.

در جلسه اول لازم است نکاتی را بیان کنیم. از زمانی که درس تعطیل شد تا امروز، حدود هفت ماه گذشته است و در طول این زمان ما با حوادث بسیار تلخی مواجه شدیم که البته هنوز هم ادامه دارد. عزیزان و بچه‌های این کشور را به شهادت رساندند و فرماندهان و دانشمندان بزرگ ما را به شهادت رساندند، دانشمندانی که درصدد ارتقاء علمیِ کشور و افزایش دانش کشور بودند. زنان و مردان غیر نظامی و بی‌دفاع کشور را شهید کردند و همچنین امام ما را نیز شهید کردند و این تلخ‌ترین و جان‌کاه‌ترین حادثه‌ای بود که در این ایام رخ داد. نائب امام و مصلح بزرگ و پدر امت اسلام را به شهادت رساندند. امامی را به شهادت رساندند که درصدد تربیت امت بود و سی و هفت سال امت را تربیت کرد. می‌دانید که همه انبیاء برای تشکیل امّت آمده بودند لکن این امر تحقق پیدا نکرد و پیامبر توانست این امت را تشکیل دهد. بعد از آن اختلافات و تفرقه‌ها باعث ایجاد تشتّت در میان امت اسلامی شد و دشمنان از این اختلاف سود بردند و در نتیجه جنایات زیادی رخ داد و بسیاری از مسلمانان به واسطه این اختلافات کشته شدند و نظام استعماری از این اختلاف سوء استفاده کرد.

البته چه بسا منشأ این اختلافات همان نظام‌های استعماری باشد. اگر تاریخ استعمار بریتانیای کبیر را مطالعه کنید، می‌بینید که توسط آنها اختلاف بین شیعه و سنی و بعدا در میان اهل سنّت و در میان شیعه ایجاد شد و به واسطه همین اختلافات، در چند دهه اخیر، بیشترین قربانی را در میان مسلمانان داشتیم.

امام ما بعد از انقلاب این امّت را تأسیس کرد چون به این امت و به این هدف و این راه باورمند بود. ده سال تلاش کرد که این امّت تثبیت شود. امام شهید در طیّ سی و هفت سال، امت را تربیت کرد که یک مسلمان چگونه باید زیست داشته باشد و نگاه‌ها را تغییر داد و یک نگاه عمیق به ما داد. به برکت این تربیت و تعلیم، عقولِ جامعه رشد پیدا کرد و در این امّت بعثت ایجاد شد. البته این امر گسترش پیدا کرد و غیر مسلمانان را نیز فرا گرفت و لذا می‌بینید که غیر مسلمانان از مسیحیان و حتی تابعین ادیان بشری مثل هندوها و سیک‌ها مشترکات زیادی با مسلمانان می‌بینند و آنها را مورد توجه قرار می‌دهند و می‌گویند باید از این مشترکات برای رسیدن به اهداف بسیار بلند استفاده شود.

جلساتی در هند برگزار شد که توسط همین سیک‌ها و جین‌ها منعقد شد. در برخی از جلسات در پاکستان، بیش از دویست هزار نفر حضور داشتند. حاضرین در جلسات در برخی از کشورها بیشتر از سی هزار نفر نفر بودند. نوعی بیداری رخ داد و وجدان‌های بشری بیدار شدند و بسیاری از افرادی که گمان می‌کردند در مسیر صحیح قرار دارند، بعد از شهادت امام امت متوجه شدند که در خطا بودند و مسیر صحیح همان مسیری بود که امام شهید، ما را به آن رهنمون کرد و ما در سمتِ درستِ تاریخ قرار داد و این قرار دادن در سمت صحیح تاریخ، هزینه‌های بسیار زیادی داشت.

وظیفه سنگین حوزه در این زمان

بر حسب آنچه اتفاق افتاد، حوزه وظیفه سنگین‌تری در دایره تعلیم و تربیت دارد و نهاد حوزه باید برجسته‌ترین نقش را در تربیت عالمان زمانه داشته باشد به گونه‌ای که وقتی با هجمه‌ها مواجه شدند، بتوانند با آنها مقابله کنند و این همان نکته‌ای است که در روایات آمده است: «الْعَالِمُ بِزَمَانِهِ لَا تَهْجُمُ عَلَيْهِ اللَّوَابِسُ»[2] .

شرایط امروز ما با توجه به نیازهای روز و با توجه به بحران‌ها، برای تبلیغ دین اسلام، بی‌نظیر است. ما با بحران‌های فکری و اخلاقی و عملی هستیم و کسانی که ادّعای روشنگری داشتند، در حوزه فکر و اندیشه و در بحث خانواده و مانند آن با بحران مواجه شدند. لذا امروزه نهاد تبلیغ باید در مجموعه نهاد روحانیت تقویت شود و به عنوان اولویت اول قرار گیرد. البته مراد ما از تبلیغ، معنای عام آن است نه تبلیغ مختص به محرّم و صفر و ماه مبارک. این تبلیغ، تبلیغ دین به عنوان بزرگترین امانت الهی است که شامل مراجع تقلید و بزرگان دین و مبلّغان و اهل منبر و ائمه جماعت و غیر ایشان است.

توجه به شرایط تبلیغ نیز بسیار مهم است اعم از مخاطب شناسی و نیاز شناسی و موضوع شناسی و ضرورت‌ها و اولویت‌ها برای تبلیغ و مهارت شناسی در زمینه‌های مختلف مثل سخنرانی و منبر و کلاس‌داری و پاسخ به شبهات و پرسش‌ها و بیان معارف کلام اهل بیت و به جا سخن گفتن. بنابراین حوزه باید رونق پیدا کند و درس و بحث حوزه باید رونق پیدا کند بلکه عمیق‌تر و جامع‌تر از گذشته.

یکی از نکاتی که ما حوزویان باید به آن توجه داشته باشیم، نظام اسلامی است. البته برخی آن را بی‌ارتباط به خود می‌پندارند اما ارتباط وثیقی با حوزه دارد. بله ما به بسیاری از اهداف نظام اسلامی نرسیده‌ایم مثل اینکه عدالت در جامعه محقق شود و رفاه نسبی پدید آید. امام شهید پنج مرحله را مطرح می‌کردند: انقلاب اسلامی، نظام اسلامی، دولت اسلامی، کشور اسلامی، تمدّن اسلامی. ما هنوز در این مسیر هستیم و برای هر کدام هزینه‌ها پرداخت شده است. برای انقلاب اسلامی و حدوث آن، حدود 70 درصد از مردم حضور پیدا کردند که در دنیا نمونه بوده است. علمای بزرگ در زندان بودند و تبعید شدند و جوان‌های ما سینه چاک کردند و به شهادت رسیدند. برای شکل گیری نظام اسلامی، امور زیادی بر ما تحمیل شد مثل جنگ تحمیلی هشت ساله. در آن جنگ ما دفاع کردیم و هزینه پرداختیم. حوزه در همین دفاع مقدّس نقش زیادی داشت و با احتسابِ نسبی، بیشترین شهدا از روحانیت بودند. روحانیت همواره جلودار و پیشگام و پیشران بودند. در ترورها، بزرگترین شهدای محراب را ما دادیم مثل شهید دستغیب و شهید مدنی و شهید اشرفی اصفهانی. عده زیادی از بهترین افراد ما و بزرگان ما توسط منافقین ترور شدند.

دولت باید اسلامی شود و دغدغه اسلام را داشته باشد. البته مراد ما از دولت، اعم از قوه مجریه است. دولت اسلام وظیفه دارد که بستر دینداری مردم را فراهم کند و باید جلو فساد و برهنگی و وقاحت را بگیرد اما با رعایت شرایط و توجه به لوازمِ آن. همه دستگاه‌ها در این زمینه وظیفه و مسئولیت قانونی دارند. عاقبتِ برهنگی، خروج از مسیر سعادت است و در همه جا همین اثر وجود دارد. در اندلس در حدود هفتصد سال، حاکمیت اسلام وجود داشت و اسلام در آنجا بسیار نفوذ کرده بود اما به واسطه فحشا و برهنگی و بروز منکرات، سرنگون شد. به تعبیر امیر المؤمنین ع در نهج البلاغه، دولت اسلامی نسبت به احکام و آموزه‌های اسلامی وظیفه و تکلیف دارد و باید به آنها توجه داشته باشد.

در مرحله بعد کشور باید اسلامی شود یعنی وقتی به کوچه و بازار بروید باید اسلام را مشاهده کنید یعنی نه تنها دولت و قوانین باید اسلامی باشند بلکه ملت و مردم نیز باید قواعد و ضوابط اسلام را اجرا کنند. البته این بدین معنا نیست که تخلف از قوانین اسلامی اصلا نباید رخ دهد، بلکه اگر تخلف صورت گرفت، قضای اسلامی با آن برخورد می‌کند و اجرای احکام اسلامی، مانع از جرم و جنایت می‌شود. در نظام اسلامی، مجرمان هیچگاه امنیت ندارند.

برای رسیدن به استقلال و آزادی و رها شدن از قید استثمار و استعمار، در این چهل و هفت سال هزینه‌های زیادی پرداخته شد. چهل و هفت سال انواع توطئه‌ها و تهدیدها و توهین‌ها و تحقیرها و تحریم‌ها را اعمال کردند و در نهایت دعوت به تسلیم کردند. ایران اسلامی کشور بسیار کهنی است. البته مسئولان نالایق در دوره‌های مختلف وجود داشتند که باعث کوچکتر شدن جغرافیای ایران و کاهش پیدا کردن پیشرفت‌ها شدند. پس از ظهور اسلام، خدمات متقابل میان ایران و اسلام باعث شد ایران، اسلامی شود. شخصیت‌های بزرگی مثل ابن سینا و زکریای رازی در همین زمان پدید آمدند. اما دشمنان همواره به دنبال چپاول کردنِ ایران ثروتمند بودند و همین کار را کردند و بسیاری از ثروت‌های ایران را به یغما بردند که نفت تنها یکی از آنها بود.

ما امروزه با یک امت سازی مواجه شده‌ایم که باید آن را قدر بدانیم. ما اولا باید تئوری مقاومت را با استفاده از آیات و روایات به درستی تبیین کنیم. برخی به دنبال حذف این تئوری است در حالی که تئوری مقاومت از مهمترین آموزه‌های اسلامی است. می‌فرماید: ﴿مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاء عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاء بَيْنَهُمْ﴾[3] . سه مرتبه به ما حمله و تجاوز کردند؛ یک بار هشت سال طول کشید و بار دوم، دوازده روز. به تعبیر خودشان بزرگترین ارتش خاورمیانه به ایران حمله کرد. هیچگاه فکر نمی‌کردند ایران بتواند اینگونه مقاومت کند و از گنبد آهنین عبور کند. غائله و کودتای هجده دیماه را پدید آوردند و عزیزان ما به شهادت رسیدند و در نهایت جنگ تحمیلی سوم را ایجاد کردند.

رفراندوم برای استمرار دفاع، فاقد عقلانیت

باید به این مسئله توجه کنیم که هیچ گاه برای استمرار دفاع، رفراندوم برگزار نمی‌شود. دشمنان ما هیچگاه برای استمرار تجاوز و حمله، رفراندوم برگزار نکردند و گفتند باید کار ایران را تمام کنیم. آمریکا که خود را مردم سالارترین کشور جهان می‌داند آیا برای استمرار تجاوز خود به ایران، رفراندوم برگزار کرد؟! آنها برای رسیدن به اهداف خود، کار خود را انجام می‌دهند اگرچه در نقاط مختلف جهان علیه آنان اعتراض وجود داشته باشد. حال، آیا معقول است که ما برای دفاع، رفراندوم برگزار کنیم؟ دفاع حق مشروع ما و مطابق با حکم عقل و فطرت است و بنای عقلا حکم می‌کند به لزوم دفاع از ناموس و کشور و وطن. اکنون برخی افراد با طرح اشکال نسبت به دفاع، در جامعه انشقاق و تفرقه ایجاد می‌کنند در حالی که امروزه ما بیشتر از هر زمان به اتحاد نیاز داریم. باید با این افراد مقابله شود.

ما در شرایطی هستیم که نمی‌توانیم نسبت به نظام اسلامی و مسائل موجود بی‌تفاوت باشیم و کوتاهی ما مؤاخذه الهی را به دنبال خواهد داشت و این همان ذنب لایغفر است.

جایگاه ایران امروزی در جهان

امروزه نگاه‌ها به تنها نظام مقتدر دینی در جهان است و تمام دنیا به آن دل بسته‌اند و آن را به عنوان الگو قرار داده‌اند. ملّت ایران، برای تمام ملت‌های آزادی خواه جهان، الگو شده است. شما چگونه می‌توانید دویست شب به صورت مستمرّ این مردم و این جمعیت را به خیابان بیاورید؟ این به غیر از تسخیر قلوب و نگاه توسط خداوند، نبوده است و ان شاء الله اتفاق بزرگی رخ خواهد داد. ما امروزه با پدیده عظیم یمنی‌ها مواجه شدیم که در برابر سلطه دیگران مقاومت کردند و حقوق خود را استیفا می‌کنند و امروزه جبهه مقاومت روز به روز در حال تقویت است چرا که این جبهه در بدنه ملل دنیا قرار گرفته است و وقتی اراده‌های این بدنه قوی شود، شکست ناپذیر خواهد بود. حوزه در عین حال که باید به درس و بحث رونق دهد، باید به این وظیفه مهم نیز بپردازد.

اشاره به مباحث گذشته

گزارشی از مباحث علمی گذشته ارائه می‌کنیم و سپس به طرح عناوین مباحث آینده خواهیم پرداخت. ما بحث مکاسب را آغاز کردیم و مرحوم شیخ در ابتدای بحث، چهار روایت را مطرح کردند که از آنها ضابطه کلی در مباحث آینده استفاده می‌شود. برخی این روش را نپسندیدند و آغاز کردن از آیات را مناسبتر دانستند. صاحب دراسات، چهار آیه را مورد بحث قرار دادند. اول: آیات 9 تا 11 از سوره جمعه، ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِي لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ * فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ * وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَيْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ﴾[4] . دوم: آیه 29 از سوره نساء، ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ﴾[5] . سوم: آیه 1 از سوره مائده، ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الأَنْعَامِ إِلاَّ مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ﴾[6] . چهارم: آیه 275 از سوره بقره، ﴿ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا﴾[7] .

ما پنجاه و یک جلسه از سند و دلالت چهار روایت بحث کردیم و به این جمع بندی رسیدیم که می‌توان از این روایات، ضوابطی را استفاده کرد. اولین روایت، در کتاب تحف العقول مطرح شده بود و ما مباحث زیادی در رابطه با این کتاب داشتیم. دومین روایت، در کتاب فقه الرضا منسوب به امام رضا علیه السلام مطرح شده بود و ما درباره صاحب کتاب و اصل روایت بحث کردیم. در این روایت آمده است: « إعلم يرحمك الله أن كل مأمور به مما هو صلاح للعباد، وقوام لهم في أمورهم، من وجوه الصلاح الذي لا يقيمهم غيره مما يأكلون ويشربون ويلبسون و ينكحون ويملكون ويستعملون فهذا كله حلال بيعه وشراؤه وهبته وعاريته.»[8] روایت سوم در کتاب دعائم الاسلام از قاضی نعمان مطرح شده بود: «الْحَلَالُ مِنَ الْبُيُوعِ كُلُ‌ مَا هُوَ حَلَالٌ مِنَ الْمَأْكُولِ وَ الْمَشْرُوبِ وَ غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا هُوَ قِوَامٌ لِلنَّاسِ وَ صَلَاحٌ وَ مُبَاحٌ لَهُمُ الِانْتِفَاعُ بِهِ وَ مَا كَانَ مُحَرَّماً أَصْلُهُ مَنْهِيّاً عَنْهُ لَمْ يَجُزْ بَيْعُهُ وَ لَا شِرَاؤُهُ»[9] . روایت چهارم، نبوی مشهور بود که در کتب اهل سنت موجود است نه در کتب شیعه: «إنّ اللّه إذا حرّم شیئاً حرّم ثمنه».

مباحث آینده

مرحوم شیخ بعد از طرح این روایات، بحثی را تقسیم مکاسب مطرح می‌کند که بیان خواهیم کرد. ایشان مکاسب را به حرام و مکروه و مباح تقسیم می‌کنند اما برخی مکاسب واجب و مکاسب مستحب را نیز افزوده‌اند. برخی مثل مرحوم نائینی مکاسب را به چهار قسم تقسیم کرده‌اند.

مرحوم شیخ همچنین بحث بسیار مهمی را مطرح می‌کنند که به نظر ما قبل از ایشان کسی آن را مطرح نکرده است اما بعد از شیخ مفصل مورد بحث قرار گرفته است. آن بحث در معنای حرمت اکتساب است. حرمت اکتساب، به معنای حرمت نقل و انتقال است یا به معنای حرمت تسبیب یا به معنای حرمت تبدیل و تبدّل یا به معنای حرمت تسلیم و تسلّم است؟ مرحوم خوئی و مرحوم امام و مرحوم نائینی و مرحوم ایروانی هر کدام بیان خاصی دارند.

ما بعد از بحث از چهار روایت، یک آیه را مورد بحث قرار دادیم و به بحث بیشتر از آیات نمی‌پردازیم و بحث از آنها را به جایگاه متناسب موکول می‌کنیم. حدود دو جلسه درباره همان آیه که سابقا بحث کرده بودیم، سخن خواهیم گفت و آن آیه حرمت اکل به باطل است. مطالبی که صاحب دراسات و مرحوم امام در ذیل این آیه مطرح کرده‌اند مطالعه کنید. این آیه ضابطه به ما می‌دهد و همچنین ضوابط مذکور در روایات سابق را تأیید می‌کند اگرچه ضوابطی که از روایت تحف العقول به دست می‌آید بسیار بیشتر از ضوابط به دست آمده از این آیه است. نسبت به صدر و ذیل آیه مباحث فراوانی در کتب فقهی وجود دارد یعنی نسبت به ﴿لاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ﴾ و ﴿إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ﴾. نکات زیادی از بخش دوم این آیه استفاده می‌شود مثل اینکه در موارد شک، می‌توان به اطلاق آیه تمسک کرد مثل شک در اشتراط عربیت در معامله که اطلاق آیه آن را نفی می‌کند. آیا در معامله باید لزوما لفظ وجود داشته باشد؟ می‌توان به اطلاق این آیه تمسک کرد برای نفی چنین شروطی. اما بخش دوم از آیه فعلا مورد بحث ما نیست و ما صرفا درصدد استفاده از مستثنی منه در آیه هستیم یعنی بخش اول. می‌خواهیم قاعده‌ای را از بخش اول استنباط کنیم و بررسی کنیم که آیا این قاعده می‌تواند ضوابط موجود در روایات را تأیید کند؟ و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.