وجوب نفقه زوجه و فرزندان بر منفق/ نفقات /نکاح

موضوع: نکاح / نفقات / وجوب نفقه زوجه و فرزندان بر منفق

جلسه قبل فرمايشات شيخ طوسی در خصوص وجوب نفقه زوجه منفق عليه بر منفق را خدمتتان عرض کرديم.

در واقع استدلالی که ايشان برای وجوب نفقه زوجه منفق عليه بر منفق اقامه کرده‌اند اين است که چون نفقه زوجه بر زوج در هر حال ـ ولو در حال فقر وی ـ واجب است، در صورتی که تأمين نفقه زوجه بر زوج ممکن نباشد، بر پدر يا پسر متمکّن زوج واجب است که نفقه زوجه وی را نيز بپردازند.

اين در حالی است که نفقه اولاد منفق عليه در صورتی بر منفق واجب خواهد بود که ابتدائاً ـ نه به واسطه وجوب بر منفق ـ بر او واجب شده باشد، مثل موردی که منفق پدر و منفق عليه پسر باشد که در اين صورت چون با فرض فقر پسر نفقه فرزندان وی ابتدائاً بر جد واجب است، بر او واجب است که نفقه آنان را بپردازد. اما اگر اين گونه نباشد، مثل اين که منفق پسر و منفق عليه پدر باشد، در اين صورت چون شرط وجوب نفقه اقارب، تمکّن از پرداخت آن است، نفقه فرزندان منفق عليه بر او واجب نيست، و در نتيجه وجهی برای اين که بر منفق دادن نفقه آنان واجب گردد وجوب نخواهد داشت.

اما اشکال استدلال ايشان در خصوص نفقه زوجه اين است که حتی اگر قائل به اين باشيم که تمکّن زوج از دادن نفقه، شرط وجوب نفقه زوجه بر او نيست، لازمه اين مطلب اين نخواهد بود که وجوب نفقه زوجه بر او فعليت داشته باشد، بلکه به جهت اعسار وی، تکليف فعلی به دادن نفقه متوجه وی نيست و در نتيجه نفقه مذکور بعد از گذشت زمان آن، به ذمه وی تعلق می‌گيرد.

بنابر اين مادامی که نفقه زوجه تبديل به ذمه زوج تعلق نگرفته است، چون وجوب فعلی بر او ندارد، دادن آن بر منفق واجب نخواهد بود، و پس از اين که به ذمه وی تعلق گرفت نيز وجهی برای اين که بر منفق واجب باشد که آن را اداء نمايد وجود نخواهد داشت، همان گونه که پرداخت ديون ديگر منفق عليه نيز بر منفق واجب نيست.

اما شهيد ثانی به نحو ديگری در مسأله استدلال کرده و فرموده است: «نفقة الزوجة حينئذٍ تابعة للإعفاف، فإن وجب وجبت وإلا استحبّت. وكذا القول في نفقة زوجة الأب التي يتزوّجها بغير واسطة الابن.

وأوجب الشيخ في المبسوط نفقة زوجته وإن لم يجب إعفافه، لأنّها من جملة مؤونته وضرورته، كنفقة خادمه حيث يحتاج إليه.»[1]

اين بيان به اين معناست که اگر منفق عليه نيازمند به همسر باشد، هزينه‌های نگهداری همسر به مانند هزينه‌های ديگر وی ـ مثل هزينه نگهداری خادم ـ از هزينه‌های متعارف وی هستند که تأمين آنها بر منفق لازم است.

فرق اين استدلال با استدلال شيخ در اين است که بر طبق استدلال شيخ، وجوب تأمين نفقه زوجه منفق عليه بر منفق به واسطه وجوب ابتدائی آن بر منفق عليه است، اما بر طبق استدلال شهيد ثاني، وجوب آن ابتدائاً متوجه منفق است.

حق نيز در اين مطلب با شهيد ثانی است و بايد گفت: اگر منفق عليه عرفاً نيازمند همسر باشد و باقی ماندن همسر در نزد وی منوط بر اين باشد که هزينه‌های زندگی وی تأمين گردد وگرنه همسر او را ترک می‌کند و نياز عرفی منفق عليه تأمين نمی‌گردد، در اين صورت نفقه زوجه در واقع از جمله نفقات عرفی منفق عليه محسوب می‌گردد که بايد توسط منفق تأمين گردد.

اما اگر شرائط اين گونه نباشد، تأمين نفقه همسر منفق عليه به مجرد اين که همسر اوست، بر منفق واجب نخواهد بود.

با توجه به آنچه که گذشت در خصوص نفقه فرزندان فقير پدر بر فرزند غنی نيز بايد گفت: چنانچه نفقه فرزندان فقير عرفاً بر عهده پدر باشد به نحوی که ناچار می‌شود که نفقه‌ای که فرزند غنی وی به وی می‌پردازد را به مصرف آنان برساند و خود وی دوباره محتاج به نفقه می‌گردد ـ مثل اين که پدر فرزندان صغيری داشته باشد که عرفاً پذيرفته نباشد که نفقه‌ای را که از فرزند غنی خود دريافت می‌کند، خود مصرف کرده و به مصرف آنان نرساند ـ در اين صورت بعيد نيست که نفقه آن فرزندان نيز بر عهده فرزند غنی باشد، نه از باب وجود نفقه خود آنان بر وی تا گفته شود که نفقه برادر و خواهر فقير بر برادر و خواهر غنی واجب نيست، بلکه از اين باب که نفقه آنان عرفاً جزئی از نفقه پدر محسوب می‌شود و نفقه پدر فقير بر فرزند غنی وی واجب است.

برای تقريب مدعای فوق به ذهن می‌توان اين گونه گفت که اگر پدر فقير به واسطه شأن اجتماعی‌ای که داراست، محل مراجعه فقرای ديگر باشد به نحوی که رد کردن آنها بدون اين که به آنها کمکی کند، سبب کسر شأن اجتماعی او گردد، می‌توان ملتزم شد که بر پسر غنی او لازم است که اين هزينه‌ها را هم برای پدر فقير خود تأمين نمايد، ولو کمک کردن به فقرا بر پدر واجب و لازم نباشد، زيرا بحث در تعيين محدوده هزينه‌های منفق عليه است و تعيين چنين امری به عهده عرف گذاشته شده است و عرف نيز در فرضی که گفته شد، هزينه کمک به فقرا را از هزينه‌های معمول پدر به حساب می‌آورد.

به همين ترتيب چنانچه تأمين هزينه‌های فرزندان نيز ولو در حال فقر پدر از هزينه‌های عرفی او محسوب گردد، هرچند دادن نفقه فرزندان به جهت فقر پدر بر وی واجب نخواهد بود، اما بر فرزند غنی او واجب است که از باب تأمين هزينه‌های پدر فقير خود، آن هزينه‌ها را بپردازد.