موضوع: آیات الاحکام/آیه 43 سوره نساء/جنابت و تیمم

درباره‌ی آیه‌ی 43 از سوره‌ی مبارکه‌ی نساء گفتگو می‌کردیم:

﴿يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ‌ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ‌ وَ أَنْتُمْ‌ سُكٰارىٰ‌ حَتّٰى تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ‌ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِي سَبِيلٍ‌ حَتَّىٰ‌ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ‌ كُنْتُمْ‌ مَرْضىٰ‌ أَوْ عَلىٰ‌ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ‌ أَحَدٌ مِنْكُمْ‌ مِنَ‌ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ‌ النِّسٰاءَ‌ فَلَمْ‌ تَجِدُوا مٰاءً‌ فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ‌ وَ أَيْدِيكُمْ‌ إِنَّ‌ اللّٰهَ‌ كٰانَ‌ عَفُوًّا غَفُوراً﴾[1]

این آیه‌ی شریفه دارای سه فراز است:

1. ﴿يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ‌ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ‌ وَ أَنْتُمْ‌ سُكٰارىٰ‌ حَتّٰى تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ‌﴾

بیان شد که درباره‌ی ﴿الصَّلاٰةَ‌﴾ دو احتمال وجود دارد:

احتمال اول آن است که مراد از صلاة خود نماز است و احتمال دیگر آن است که مکان نماز مقصود باشد، به قرینه‌ی فراز بعدی که درباره‌ی عبور جنب از مسجد است. اگر احتمال اول مراد بود، آیه در مقام نهی از اقامه‌ی نماز در حال سکر و مستی است تا زمانی که متوجه باشید چه می‌خوانید. البته ظهور نهی در حکم تکلیفی است، یعنی انجام این کار حرام است، اما برای اثبات حکم وضعی یعنی فساد صلاة باید از دلیل دیگری استفاده کرد. اگر احتمال دوم مراد باشد، نهی از نزدیک شدن به مکان نماز است، یعنی در حال مستی به مسجد وارد نشوید.

درباره‌ی ﴿سُكٰارىٰ﴾ نیز دو احتمال بیان شد:

احتمال اول همان مستی بعد از مصرف مسکرات است و احتمال دیگر، حالت ضعف مشاعر به واسطه‌ی کسالت و خواب‌آلودگی است؛ چنان‌که در آیه‌ی ﴿وَ تَرَى النّٰاسَ‌ سُكٰارىٰ‌ وَ مٰا هُمْ‌ بِسُكٰارىٰ‌ وَ لٰكِنَّ‌ عَذٰابَ‌ اللّٰهِ‌ شَدِيدٌ﴾[2] نیز مقصود مستی ناشی از مصرف مسکرات نیست.

در هر حال آیه‌ی شریفه بیان می‌کند که در این حالاتی که توجه به گفتار خود ندارید، به سراغ نماز نروید، تا هنگامی که بدانید چه می‌گویید.

2. ﴿وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِي سَبِيلٍ‌ حَتَّىٰ‌ تَغْتَسِلُوا﴾

این فراز متناسب با اراده‌ی موضع صلاة است نه خود صلاة، یعنی به مکان صلاة که همان مسجد است، نزدیک نشوید، مگر اینکه در حال عبور باشید. همین معنا در روایت صحیح نیز آمده است:

    • أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ قَالَا قُلْنَا لَهُ الْحَائِضُ وَ الْجُنُبُ يَدْخُلَانِ الْمَسْجِدَ أَمْ لَا قَالَ الْحَائِضُ وَ الْجُنُبُ لَا يَدْخُلَانِ الْمَسْجِدَ إِلَّا مُجْتَازَيْنِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَقُولُ ﴿وَ لَا جُنُباً إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى‌ تَغْتَسِلُوا﴾ ....[3]

اما اگر مراد از صلاة، خود نماز باشد، مفاد این فراز نهی از نزدیک شدن جنب به نماز است، یعنی جنب حق ندارد نماز بخواند مگر اینکه در حال سفر باشد، یعنی ﴿عٰابِرِي سَبِيلٍ‌﴾ به حال مسافرت تفسیر می‌شود. بنابراین، آیه‌ی شریفه بیانگر آن است که مسافر که دسترسی به آب ندارد، می‌تواند بدون غسل و با تیمم نماز بخواند. البته مقتضای اطلاق آیه‌ی شریفه آن است که اگر کسی جنب بود، در مسافرت می‌تواند با همان حال جنابت نماز بخواند و سخنی از تیمم در این فراز از آیه به میان نیامده است.

احتمال دیگر آن است که مراد از صلاة نه صرفاً خود صلاة است و نه صرفاً موضع صلاة، بلکه به اعتبار فراز اول آیه، مراد خود صلاة است اما به اعتبار فراز دوم آیه، مراد موضع صلاة است.

در این صورت استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد به وجود می‌آید. اما علمای اصول در این خصوص منعی قائل نیستند و کسانی هم که منع می‌کنند، در صورتی است که استعمال حقیقی باشد، اما استعمال با قرینه در دو معنا که یکی حقیقی و دیگری مجازی است، اشکالی ندارد.

3. ﴿وَ إِنْ‌ كُنْتُمْ‌ مَرْضىٰ‌ أَوْ عَلىٰ‌ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ‌ أَحَدٌ مِنْكُمْ‌ مِنَ‌ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ‌ النِّسٰاءَ‌ فَلَمْ‌ تَجِدُوا مٰاءً‌ فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ‌ وَ أَيْدِيكُمْ﴾

این فراز قبلاً در آیه‌ی ششم سوره‌ی مبارکه‌ی مائده مفصل مورد بحث قرار گرفت.

اما در اینجا دو احتمال در معنای این فراز وجود دارد:

1. آیه‌ی شریفه بیان می‌کند که در حال جنابت وارد مسجد نشوید مگر اینکه در حال عبور باشید، ولی اگر مریض بودید یا در حال سفر بودید یا از غائط آمدید یا لمس نساء کردید و آب نیافتید، برای ورود به مسجد در حال جنابت تیمم کنید.

اما این احتمال مردود است، زیرا ابتدا ﴿جُنُباً﴾ ذکر شده و در ادامه ﴿لاٰمَسْتُمُ‌ النِّسٰاءَ‌﴾ نیز آمده است؛ در این صورت تکرار بلاوجه حاصل می‌شود، چرا که جنب همان کسی است که لمس نساء کرده است. مگر اینکه گفته شود که مقصود از ﴿جُنُباً﴾ جنابت حاصل از احتلام است و ﴿لاٰمَسْتُمُ‌ النِّسٰاءَ‌﴾ جنابت حاصل از جماع را متذکر شده است که البته چنین مقصودی بعید به نظر می‌رسد.

2. احتمال دیگر آن است که این فراز از آیه اشاره به تشریع مسئله‌ی تیمم دارد و مرتبط با قسمت قبلی آیه نیست؛ یعنی همان‌گونه که در آیه‌ی ششم سوره‌ی مبارکه‌ی مائده نیز گذشت، اگر به واسطه‌ی نوم محدث به حدث اصغر شده و مریض یا در حال سفر بودید و تمکن از استعمال آب به خاطر نیافتن آن یا ضرر داشتن، نداشتید، در این صورت تیمم کنید. همچنین اگر حدث اصغر شما ناشی از مجیء از غائط بود و نیز اگر محدث به حدث اکبر بودید و امکان استفاده از آب را نداشتید، باید تیمم کنید.