1405/08/19
بسم الله الرحمن الرحیم
/بررسی حجیت خبر ثقه /علم رجال
موضوع: علم رجال/بررسی حجیت خبر ثقه /
بررسی حجیت خبر ثقه
به استناد آیات و روایات متعدد ما موظفیم در تمام موضوعات حوزه معارف دینی از علم ویقین تبعیت کنیم و مجاز به تبعیت از گمان، حدس و ظن نمیباشیم. آیات شریفه ﴿ولاتقف ما لیس لک به علم﴾[1] و ﴿ان الظن لا یغنی من الحق شیئا﴾[2] ، از نمونه این آیات هستند که صراحت در تبعیت ادله علمیه و عدم جواز تبعیت از ظنون و اوهام را دارند. در روایات هم این مضمون مورد تاکید قرار گرفته است.[3]
با توجه به آیات و روایات به راحتی میتوان این قانون را پذیرفت که هیچ دلیلی اعتبار ندارد مگر آن که علم آور و یقین آور باشد، بنابر این اثبات اینکه یک مورد ظنی و حدسی از این قاعده استثناء شده است، نیاز به دلیل معتبر و قطعی دارد. یکی از این موارد اخبار احاد میباشد. شارع مقدس در حوزه معارف دینی اخبار و روایات ظنی را برای ما حجت و معتبر قرار داده است، در علم اصول فقه ادله متعددی برای حجیت اخبار آحاد اقامه شده است که در کتب اصولی پیرامون آن بحث و گفتگو میشود.
از آنجا که ما به دنبال تشخیص حدیث صحیح و معتبر از حدیث ضعیف میباشیم آنچه برای ما حائز اهمیت است این است که موضوع ادله حجیت خبر واحد چه میباشد؟ آیا موضوع ادله حجیت، خبر راوی امامی عادل میباشد یا خبر راوی ثقه؟ اگر موضوع ادله اعتبار خبر راوی عادل امامی مذهب باشد علم رجال باید برای ما طرق احراز و اثبات عدالت راوی را ارائه دهد و اگر موضوع ادله اعتبارخبر، راوی ثقه باشد علم رجال باید طرق احراز وثاقت راوی را مشخص نماید. لذا لازم است ببینیم مستفاد از ادله اعتبار روایات و اخبار چه میباشد و چه خبری مشمول ادله حجیت و اعتبار قرار میگیرد؟
مهم ترین دلیل حجیت اخبار، سیره و بناء عقلا میباشد به این بیان که تمام عقلای عالم بدون در نظر گرفتن ملیّت، فرهنگ، مذهب یا هر وجه تمایز دیگری برای فهم مقاصد یکدیگر به اخبار آحاد و قول افراد ثقه عمل میکنند.
از سوی دیگر چون این عملکرد عقلایی در هیچ محدوده زمانی و مکانی محصور نیست، لذا در عصر معصومین: هم وجود داشته و تا زمانی که بشر روی زمین زندگی کند هم وجود خواهد داشت. بنابراین اگر شریعت و دین و پیامبران وامامان که مبلغین آن میباشند برای فهم مقاصد خود این شیوه عقلایی را قبول نمیداشتند باید عدم رضایت خود را اعلام میداشتند و از آنجا که چنین نکتهای هر چند به صورت ضعیف از متولیان ابلاغ دین به مردم گزارش نشده است نتیجه میگیریم که شریعت مقدس برای رساندن احکام ومعارف خود طریقه عقلا را در عمل به اخبار آحاد تایید نموده است بلکه حتی مردم را به آن ترغیب نموده است. به وجدان مییابیم که در سیره عقلا همین که احراز شود مخبر و راوی ثقه میباشد و در اخبار و قول خود متحرز از کذب است به خبر و قول او اعتماد میکنند و لازم نیست که مخبر از تمام معاصی اجتناب داشته باشد و عدالت فقهی در راوی معتبر نمیباشد بلکه همین مقدار که راوی در قول و گفتار خود تحرز از کذب داشته باشد در عمل کردن به خبر او نزد عقلا کافی است.
نتیجه بحث این که موضوع حجیت در سیره عقلا ، خبر راوی ثقه میباشد و عدالت در آن معتبر نیست.
دلیل دیگری که برای حجیت خبر واحد ذکر شده آیه نبأ میباشد: ﴿یا ایها الذین آمنوا إن جائکم فاسق بنبإ فتبیّنوا أن تصیبوا قوما بجهاله فتصبحوا علی ما فعلتم نادمین﴾[4] ای کسانی که ایمان آورده اید اگر فاسقی برایتان خبری آورد نیک وارسی کنید مبادا به نادانی گروهی را آسیب برسانید و بعد از آنچه کرده اید پشیمان شوید. این آیه شریفه به منطوق خود دلالت دارد که خبر فاسق حجیت ندارد و به مفهوم شرط بیان میکند که خبر غیر فاسق یعنی عادل حجیت دارد به این بیان که خبر را اگر مخبر فاسق بیاورد تبین لازم است و حجت نمیباشد ولی اگر آورنده خبر، راوی ثقه عادل باشد تبین لازم نیست یعنی خبر او حجت میباشد.
همان طور که ملاحظه شد آیه نبأ موضوع حجیت را، خبر راوی عادل قرار داده است نه راوی ثقه. نسبت به این آیه مبارکه هم دو راه بیان شده که میتوان از آن حجیت خبر مطلق راوی ثقه را استفاده نمود.
راه اول: مناسبت حکم و موضوع در آیه شریفه اقتضاء میکند که مراد فسق اخباری باشد نه فسق در اعمال و جوارح چون بحث در مورد خبر دادن و اعتماد به خبر اشخاص میباشد، لذا مناسبت با فسق در قول و عدم احتراز از کذب دارد چون جهات دیگر مثل فسق و ارتکاب معاصی دخالتی در این جهت ندارد بلکه همین مقدار که راوی در گفتار متحرّز از کذب باشد میتوان به قول او اعتماد نمود.
راه دوم: عدم حجیت خبر فاسق در آیه مبارکه معلل به علتی شده است که آن علت در فاسق کاذب یافت میشود ولی در فاسق متحرّز از کذب وجود ندارد و آن علت عمل جاهلانه و سفیهانه بودن است، پر واضح است عمل به خبر فاسقی که در گفتار و اخبار متحرّز از کذب است مصداق عمل جاهلانه و سفیهانه نمیباشد بلکه مصداق عمل عقلایی و بخردانه است.
خلاصه به مقتضای تعلیل در ذیل آیه شریفه خبر فاسق دروغگو اعتبار ندارد ولی راوی فاسقی که در گفتار تحرّز از کذب دارد خبر او حجت میباشد. همچنین از بقیه آیات و روایات هم میتوان استفاده نمود که موضوع حجیت ، خبر راوی ثقه میباشد که به جهت اختصار به همین مقدار بسنده میشود. حال بعد از اینکه موضوع ادلّه حجیت، خبر راوی ثقه شد. باید در علم رجال طرق احراز وثاقت راوی را بررسی نمود.
طرق و امارات توثیق
مفهوم توثیق خاص و توثیق عام: هر گاه راوی با اسم و عنوان مشخص و خاص خود، توثیق شود به آن توثیق خاص گویند.
به عنوان مثال مرحوم نجاشی در زکریا بن آدم اینطور آورده است: «زكريا بن آدم بن عبدالله بن سعد الأشعريّ القمّي ثقّه جليلٌ عظيم القدر وكان له وجه عند الرضا».[5]
از آنجا که مرحوم نجاشی یک راوی را با عنوان و اسم مشخص ومعیّن توثیق کرده است، به توثیق او، توثیق خاص گفته میشود، البته باید دقت کرد که ملاک خاص شمردن توثیق، این نیست که فقط شامل یک نفر باشد، بلکه ممکن است جمعی از راویان، بیش از یک نفر توثیق شوند، امّا به دلیل اینکه توثیقشان با اسامی و عناوین مشخص بوده است باز هم بدان توثیق خاص اطلاق میشود مثل روایت امام صادق (ع): «ما أجد أحداً أحيي ذكرنا وأحاديث أبي إلاّ زرارة وأبوبصير ليث المرادي ومحمد بن مسلم وبريد بن معاوية العجلي ولولا هؤلآء ما كان أحد يستنبط هذا، هؤلآء حفاظ الدين وأمناء أبي على حلال الله و حرامه وهم السابقون إلينا في الآخرة»[6]
.
در این روایت امام صادق(ع) چهار نفر از روایان را توثیق کردهاند. بنابراین میتوان در تعریف توثیق خاص چنین گفت: «توثیقی که در آن به وثاقت افراد معیّن و مشخص حکم شده باشد خواه مربوط به یک نفر باشد خواه افراد متعدّد».
در برابر توثیق خاص، توثیق عام قرار دارد، بر خلاف مورد قبل که توثیق دربارۀ عنوانی خاص و مشخص بود در اینجا توثیق به عنوانی کلی تعلقّ گرفته است که خود بر افراد و مصادیق متعدّدی انطباق میشود مثل کلام مرحوم کشی درباره اصحاب اجماع یا توثیق مرحوم ابن قولویه و علی بن ابراهیم نسبت به جمیع مشایخ و روات مذکور در کتاب کامل الزیارات و تفسیر قمی و...
بر این اساس تعریف توثیق عام چنین خواهد شد: «توثیقی است که در آن، عنوانی کلّی مورد توثیق واقع شود».