« فهرست دروس
درس رجال استاد سید محسن مرتضوی

1405/07/28

بسم الله الرحمن الرحیم

/مفهوم ضعف و جرح /علم رجال

 

موضوع: علم رجال/مفهوم ضعف و جرح /

 

مفهوم ضعف و جرح

در لغت ضعف را اینطور معنا کرده‌اند: الضعف وهو خلاف القوة.

[1] . ضعف بر خلاف قوت و توانایی است، بنابراین معنای لغوی تضعیف ناتوان شمردن است.

جرح هم در لغت همان طور که زبیدی گفته: الجرح بالضم يكون في الابدان بالحديد ونحوه والجرح بالفتح يكون باللسان في المعاني والأعراض ونحوها وهو المتدا ول بينهم وان كانا في أصل اللغة بمعني الواحد.

[2] . جرح(به ضمه) آسیب رساندن به بدن به وسیله آهن و مانند آن و جرح(به فتحه)آسیب با زبان در امور معنوی و اعراض و مانند آنها است واژه دوم در میان مردم رایج است هر چند جُرح و جَرح در ریشه و اصل به یک معنا هستند. پس جرح در لغت به معناي زخمي كردن است. گفته مي‌شود: «جَرَحه»؛ يعني او را زخمي كرد و بدنش را شكافت. «جَرَحه بلسانه»؛ يعني بر او عيب گرفت و او را تنقيص كرد
و از همين معني است، كه گفته مي‌شود: «جرح القاضي الشاهدَ»؛ بر شاهد عيب گرفت و شهادت او را نپذيرفت.

جرح حديث؛ يعني طعن بر آن كه مراد، عدم صحت آن است و جرح راوي، طعن بر اوست. قدح نيز به همين معني است: «قدح في نفسه»؛ يعني شخصيت او را جريحه‌دار كرد.[3]

و در اصطلاح تضعیف به معنای فقدان شرایط پذیرش روایت در راوی است مثلاً واژه‌هایی چون «ضعيفٌ، ضعيف في روايته، ضعيف في حديثه، ضعيف في دينه» به فقدان عدالت و وثاقت و ضبط و ایمان در راوی اشاره دارند. جرح هم در اصطلاح به معنای بیان عیوب حدیث است که به تضعیف قطعی آنها می‌انجامد ابن اثیر در این باره می‌نویسد: الجرح وصف متي التحق بالراوي والشاهد سقط الاعتبار بقوله وبطل العمل به.[4] جرح وصفی است که هر گاه به راوی یا شاهد ملحق شود، سخن او را از اعتبار می‌اندازد و عمل به آن را باطل می‌سازد.

علل و عوامل مختلفی یرای تضعیف راوی وجود دارد برخی از این عوامل مخلّ به عنوان عدالت و وثاقت راوی می باشند، مانند: کذب، اتهام به کذب، فسق و خلاف شرع، فساد مذهب، مجهول و ناشناخته ماندن.برخی عوامل هم مخلّ به ضبط راوی می باشد، همانند غلط فاحش و آشکار، فراوانی اشتباه و غفلت، مخالفت ثقات و کم حافظه بودن و کثرت نسیان.

البته حدیث ضعیف مراتب مختلفی دارد، مرحوم شهید ثانی در این باره می گوید: و درجاته فی الضعف متفاوته بحسب بعده عن شرائط الصحه فکلّما بعد بعض رجاله عنها کان أقوی فی الضعف و کذا ما کثر فیه الرواه المجروحون بالنسبه الی ما قلّ فیه.[5]

براساس دوری حدیث ضعیف از شرائط صحت، میزان ضعف آن هم متفاوت می شود.اگر برخی از راویان سند از این شرائط دور شوند روایت ضعیف تر است. همچنین حدیثی که راویان ضعیف در آن بیشتر باشند در مقایسه با روایتی که راویان ضعیف او کمتر است ضعف بیشتری دارد.

 

الفاظ جرح و تعدیل

علمای رجال برای نشان دادن وثاقت یا ضعف راویان از الفاظ خاص بهره برده‌اند که بر توثیق، مدح یا جرح آنان دلالت دارد، به این الفاظ، الفاظ جرح و تعدیل گفته می‌شود، همان طور که قبلا بیان شد: «جرح» در لغت به معنای زخمی کردن و جراحت وارد کردن است و در اصطلاح محدثان توصیف راوی به صفاتی است که موجب تضعیف روایت وی و عدم قبول آن می‌شود و مراد از تعدیل، توصیف راوی به صفاتی است که موجب قبول روایت وی می‌شود، ما الفاظ جرح و تعدیل که نوعاً محققان بر آن اتفاق دارند را در مراتبی تقسیم کرده‌ایم:

مرتبه أول: الفاظی که دلالت بر مرتبه‌ای فوق وثاقت دارند و از جلالت و عظمت شخص حکایت می‌کنند اوصافی مثل: كل ما يوصف به الناس من جميل وثقه وفقه فهو فوقه.ـ كبير الشأن، عظيم المحلّ ـ كان أوثق الناس في الحديث وأثبتهم.ـ أوثق الناس عند الخاصة والعامة وأنسكهم نسكا وأعبدهم.ـ جليل القدر، عظيم المنزلة فينا وعند المخالفين.ـ عظيم المنزلة في العلم والدين والدنيا.ـ جليل من أصحابنا عظيم القدر جليل القدر،عظيم المنزلة من أصحابنا وله عند الامام حظوة وقدم-شیخ الطائفه صاحب سرّ امیرالمونین(ع) یا یکی از معصومین(ع) بودن. در کتب رجالیه نسبت به برخی از روات و محدثین آورده شده است.

مرتبه دوم: الفاظی که دلالت بر تأکید در وثاقت راوی دارند مثل: ثقه عين، صدوق ثقه، ثقه ثقه،، ثقه مسكون اليه، عينٌ من عيون هذه الطائفة، ثقه معتمد عليه...

مرتبه سوم: الفاظی که دلالت بر توثیق مطلق می‌نماید مثل: عدل، ثقه، صدوق، ثقه في الحديث، ثقه فيما يرويه، صحيح الحديث، حجه، اصدق من فلان، اوثق من فلان و صحيح الرواية و...

مرتبه چهارم: الفاظی که دلالت مدح راوی می‌کند و فقط حسن ظاهر و برخی ویژگیهای خوب او را بیان می‌کنند مثل: خيرٌ، دينٌ، صالح، حسن، مشكورٌ، خاص، یکتب حدیثه، ثبث، متقن، حافظ، صالح، قریب الامر، عالم، جلیل، محمودٌ، فاضلٌ، محدثٌ، فقيهٌ، بصير بالرواية، من الابدال، من الاوتاد، أوجه من فلان، عظیم القدر، له کتاب، الشيخ من اصحابنا، وجه، ورع، زاهد.

مرتبه پنجم: الفاظی که دلالت بر ضعف مطلق می‌نماید مثل: ضعیف، ضعیف فی الحدیث، محال، مخلّط، متروک الحدیث، منکر الحدیث، مطعون، متهّم، ساقط، واه، لا شی ء، لیس بذلک، لا خیر فیه، لم یکن بمرضی، و...

مرتبه ششم: الفاظی که دلالت بر ضعف شدید راوی دارند مثل:کذّاب، وضّاعٌ، فاسد المذهب والروایه، لا یعتمد علیه فی شیء، و....

روشن است که از این مراتب شش گانه فقط روایت راویان سه مرتبه اول که به آن خبر ثقه گفته می‌شود به اتفاق علما قبول شده و حجّت می‌باشند. مرتبه چهارم اختلافی است و برخی مانند شیخ طوسی[6] و مرحوم آیت الله خویی[7] ، خبر حسن را نیز حجت می دانند.


[1] معجم مقاییس اللغه:ج3 ص362.
[2] تاج العروس ج4 ص23.
[3] لسان العرب ج2 ص422.
[4] جامع الاصول: 1/131.
[5] رسائل فی درایه الحدیث ج1 ص170.
[6] الرعایه فی علم الدرایه ص73.
[7] مقدمه معجم رجال ص4.
هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo