1405/07/14
بسم الله الرحمن الرحیم
/مفهوم عدالت و وثاقت /علم رجال

موضوع: علم رجال/مفهوم عدالت و وثاقت /
مفهوم عدالت و وثاقت و تضعیف راوی
از آنجا که فقها خبر راوی عادل یا خبر راوی ثقه را حجّـت میدانند در اینجا لازم است که به اختصار درباره مفهوم عدالت، وثاقت و تضعیف توضیحاتی ارائه شود.
مفهوم عدالت: در لغت عدل را به معنای اعتدال و میانه روی در امور و امر متوسط بین افراط و تفریط معنا کرده اند.
در مصباح المنیر آمده[1] : العدل القصد فی الامور و هو خلاف الجور. در مورد عدالت هم آمده: العداله صفه توجب مراعاتها الاحتراز عمّا یخلّ بالمروء. عدالت صفتی است که مراعات آن موجب دوری جستن از کارهای خلاف مروّت خواهد شد.
در علم فقه، عدالت به گونههای مختلف تعریف شده است، تعریف مشهور فقیهان متأخّر از عدالت این گونه است: العدالة ملكة راسخة تبعث النفس على الاتيان بالواجبات وترك المحرّمات وخلاف المروّة.[2] عدالت حالتی پایدار و ریشهدار است که آدمی را به انجام واجبات برمیانگیزاند و از انجام محرمات و کارهای خلاف مروّت باز میدارد. در اینکه آیا عدالت به معنای یاد شده در راوی شرط است یا نه؟ اختلاف نظر وجود دارد، متأخرین از فقها بر این نظر شدند که عدالت لازم در راوی تنها باید در حوزه نقل روایت باشد، بنابراین در صورتی که شخصی از ناحیه خبری مورد وثوق باشد یعنی به دوری جستن او از دروغ اطمینان وجود داشته باشد عدالت لازم در نقل روایت را دارد.
به تعبیر دیگر همان وثاقت قولی در قبول روایت کافی میباشد.
از قدماء اصحاب هم مرحوم شیخ طوسی بر این باور بوده است ایشان در کتاب العده میفرماید: فأمّا من كان مخطئاً في بعض الافعال أو فاسقاً بافعال الجوارح وكان ثقه في روايته متحرّزاً فيها فان ذلك لا يجوز ردّ خبره ويجوز العمل به، لأنّ العدالة المطلوبة في الرواية حاصلة فيه وانما الفسق بافعال الجوارح يمنع من قبول شهادته وليس بمانع من قبول خبره ولاجل ذلك قبلت الطائفة أخبار عدة هذه صفتهم.[3]
نتیجه اینکه عدالت فقهی در جایی معتبر است که مسئولیت و وظیفهای دینی در غیر محدوده خبر بر دوش فرد گذاشته شود مثل شهادت در دعاوی قضایی، امام جماعت و جمعه و...، امّا در گستره نقل روایت تنها اعتماد بر راوی و خبر دهنده در حوزه مسئولیت خبریاش کافی است. عادل در حوزه روایت شخصی است که «تسكن النفس الى خبره» آن که جان آدمی به خبرش آرام گیرد. شخصی که از خبرش برای انسان وثاقت و اطمینان حاصل میشود.
مفهوم ثقه: همانطور که بیان شد نظر اکثر اصولیین و فقها اینست که خبر ثقه حجیّت دارد و عدالت فقهی در راوی شرط نمیباشد، لذا باید معنا و مفهوم ثقه را مشخص نمود.
معنای لغوی ثقه: در لغت کلمه «ثقه»[4] به عنوان مصدر «وثِق» به معنای اطمینان و اعتماد آمده است و در عبارت «بك ثقتي» به تو اعتماد دارم هم در این معنا به کار رفته است. البته این واژه بیشتر در معنای مفعولی –موثوق به ومعتمد –کاربرد دارد. همانند واژه خلق که به معنای مخلوق است. در معجم مقایس اللغه همینطور آمده: وثق كلمة تدلّ على عقد واحكامٍ و وثقت الشيء: أحكمته والميثاق: العقد المحكم وهو ثقه وقد وثقت به.[5] «وثق» واژهای است که بر استواری و محکم نمودن دلالت میکند. میثاق هم به معنای عقد محکم و استوار است که مورد اعتماد واقع می شود.
در نتیجه با توجه به سخن لغت شناسان میتوان گفت که ریشه کلمه توثیق به معنای اعتماد، محکم کردن و مورد اعتماد بودن است.
معنای اصطلاحی ثقه: در معنای اصطلاحی و رایج کلمه ثقه در کتب رجالی و فقهی دو دیدگاه عمده وجود دارد:
دیدگاه اول: ثقه در اصطلاح به شخص عادل، ضابط و امامی مذهب گفته میشود، بر اساس این دیدگاه معنای لغوی ثقه مدّ نظر نیست، بلکه مفهوم ثقه معنایی چون مفهوم عدالت شرعی را میرساند.[6] شهید ثانی در مسالک آورده است: الظاهر أنّ المراد بالثقه فی هذا و نظائره العدل.[7]
مرحوم مامقانی از جمله قائلین به این دیدگاه است و در کتاب مقباس الهدایه[8] ادله عقلی و نقلی و شواهدی بر این نظریه ارائه نموده است که به جهت اختصار از بیان تفصیل ادله ایشان و اشکالات آن خودداری میکنیم.ایشان در مدعای خود آورده: اتّفق الکل علی اثبات العداله بهذه الکلمه أی کلمه الثقه من غیر شک و لا اضطراب و حینئذ فحیثما تستعمل هذه الکلمه فی کتب الرجال مطلقا من غیر تعقیبهما بما یکشف عن فساد المذهب تکفی فی افادتها التزکیه المترتب علیها التصحیح باصطلاح المتأخرین لشهاده جمع باستقرار اصطلاحهم علی اراده العدل الامامی الضابط من قولهم ثقه.[9]
از مرحوم وحید بهبهانی نیز نقل شده[10] : ایشان فرموده رویه و سیره متعارف علما بر اینست که اگر یکی از رجالیون عادل امامی بگوید فلان راوی ثقه است به مجرد این گفتار حکم می کنند که این راوی عادل و امامی می باشد و این اصطلاحی است که بین امامیه به وجود آمده است که لفظ ثقه اصطلاح در مفهوم عدالت اصطلاحی گشته است. گرچه گاهی با وجود قرینه درباره راوی غیر امامی هم آورده میشود.
دیدگاه دوم: ثقه در معنای لغوی خود به کار رفته است، رجالیون با استفاده از ضوابط عقلایی معروف و بیان شده درباره راوی مورد اعتماد، هر کس را که در حوزه حدیث و روایت مورد اعتماد شمرده شود، ثقه مینامند.
توصیف راوی به وثاقت به دلیل مورد اعتماد بودن وی در نقل و حکایت اخبار است و عدالت فقهی و تجنّب از سائر معاصی در او شرط نمیباشد. شواهد متعدّد روایی همچنین استعمالات در کتب رجالی و فقهی بر این گفتار دلالت میکند.از جمله مویدات این نظریه کاربرد واژه ثقه در جاهایی است که امکان ندارد مراد از آن معنای اصطلاحی باشد مثلا برخی رجالیون برای ارائه اطلاعات درباره راوی مستند خود را روایات از معصومین قرار می دهند که در این موارد که مستند آنها، روایت است و کلمه(ثقه) در آن به کار رفته است نمی تواند مراد از ثقه معنای اصطلاحی باشد. مثلا مستند توثیق یونس بن عبدالرحمن روایت از امام رضا(ع) است که راوی پرسید: «أفیونس بن عبدالرحمن ثقه آخذ عنه ما احتاج الیه من معالم دینی؟» امام(ع) هم در پاسخ فرمود: «نعم». [11]
روشن است که در این روایت مراد از واژه(ثقه) معنای لغوی آن است. زیرا معنای اصطلاحی ثقه بعدها در کلمات رجالیان مطرح شده است.
موید دوم: این که کاربردهای گوناگون لفظ ثقه گواهی بر اراده نشدن معنای اصطلاحی می دهد. برای نمونه درباره برخی راویان تعبیر «ثقه عند المخالف و الموالف» به کار رفته است. در حالی که اتفاق نظر شیعه وسنی بر وثاقت راوی به معنای اصطلاحی بسیار بعید به نظر می رسد. شهید ثانی در تعلیقه خلاصه الاقوال در این باره می نویسد: من البعید کمال البعد الاتفاق علی العداله بمعنی المصطلح من المخالف و الموالف فی شخص فضلا عن اشخاص کثیره بخلاف الاعتماد و الصدق.[12]
موید سوم: تصریف و اشتقاق واژه ثقه است، در زبان شناسی و لغت واژه هایی تصریف پذیر و قابل اشتقاقند که در معنای لغوی خودشان به کار بروند، اما با تبدیل شدن واژه به اصطلاح، دیگر این ویژگی از بین می رود از این رو اگر واژه ثقه اصطلاح شده باشد نه معنای لغوی، در این صورت تصریف و اشتقاق ازآن امکان پذیر نخواهد بود. در حالی که در برخی از موارد این کلمه قطعا تصریف شده است. برای مثال گاهی علامه حلی به نقل از نجاشی درباره راوی می گوید:(موثوق به) در حالی که نجاشی همان فرد را به عنوان ثقه معرفی کرده است. چنین تبدیل و تصریفی نشان می دهد که علامه حلی واژه ثقه را اصطلاح رجالی نمی دانسته تا تغییر آن را مجاز نداند؛ بلکه بر آن بوده است که این کلمه در معنای لغوی خود به کار رفته است و بر پایه چنین باوری به تصریف کلمه پرداخته است.
موید چهارم: تفضیل در واژه ثقه است، برخی از رجالیان در بعضی موارد از اسم تفضیل واژه ثقه یعنی(أوثق) استفاده کرده اند مانند(أوثق من أبیه) یا(أوثق من أخیه) و... مثلا درباره حسن بن علی بن أبی حمزه می خوانیم(ابوه أوثق منه). پدر او علی بن أبی حمزه بطائنی وکیل امام موسی کاظم(ع) بود و از افراد مورد اعتماد آن حضرت شمرده می شد ولی در دوران امام رضا(ع) هنگامی که امام رضا(ع) پولهایی که از پدرشان نزد اوباقی مانده بود از او مطالبه کردند منکر امامت حضرت رضا(ع) شد و به این ترتیب یکی از پایه گذاران مذهب فاسد واقفیه گردید پسرش نیز از همان آغاز واقفی بود و تا آخر بر این اعتقاد باقی ماند. از این رو رجالیون هر دو را ضعیف شمرده اند. اما از آنجا که علی بن أبی حمزه در برهه ای از زمان وکیل امام کاظم(ع) و مورد اعتماد ایشان بود تا حدودی از پسرش که تمام عمر واقفی گری را پیشه خود ساخته بود معتمد تر و ثقه تر شمرده شده است.
حال با توجه به این اطلاعات آیا می توان به جای واژه ثقه معنای اصطلاحی آن یعنی(عادل امامی ضابط) را قرار داد. در مثال مذکور علی بن ابی حمزه را عادل تر، ضابط تر و امامی تر از فرزندش دانست ؟ در حالی که بر عادل و امامی نبودن آنها تصریح شده است.
بله تنها به گونه ای نسبی و آن هم در برهه ای از زمان می توان پدر را ثقه و مورد اعتماد تر از پسر دانست. این مطلب نمونه های دیگری هم در رجال دارد.
همچنین تعبیر شایع(ثقه فی الحدیث) که کاربرد فراوانی در کتب رجالی دارد، نمی تواند به معنای عدالت فقهی و اصطلاحی باشد بلکه به معنای مورد اعتماد و ثقه درنقل حدیث است. با استفاده از این مجموعه شواهد و شواهدی دیگر از این دست، که بحث و بررسی پیرامون آنها به درازا می کشد می توان به این نتیجه رسید که واژه ثقه در کلمات رجالیان و فقها در همان معنای لغوی خود به کار رفته است.
علاوه بر این سیره عقلاء که مهمترین دلیل حجیّت خبر است این دیدگاه را تأیید میکند که ملاک اعتماد به خبر راوی تنها اطمینان به راستگویی او است و تعریف خاص فقهی عدالت در این مورد ملاک عمل نیست، بنابراین اگر مثلاً راوی در برخی عملکردها مثل انجام پارهای از واجبات، سستی نشان دهد، امّا در مقام نقل حکایت اخبار، فردی مطمئن باشد، روایت او معتبر است.
به عبارت دیگر این سیره درباره خبری جریان دارد که مخبر و راوی آن به همان معنای عقلایی ثقه است و به راستگویی او اطمینان وجود دارد. با توجه به اینکه در تحلیل و بررسی سیره عقلا تنها به حیثیت عقلایی آن توجه می شود نه جنبه های دیگری چون جنبه های دینی و مذهبی، پس نمی توان ملاک های دینی را در عملکرد آنان دخالت داد. از همین رو نمی توان عدالت به معنای فقهی را در راوی معتبر دانست.زیرا این تفسیر عدالت تفسیری آیینی و برخاسته از ملاکهای دینی است و نمی تواند برآیند عملکرد و سیره عقلاییه باشد. عملکرد و گفتار فقها در طول تاریخ علمی تشیع هم شاهدی بر این ادّعا است؛ در اتقان المقال اینطور آمده: ثم الذی یشهد به الاستقراء أیضا أنّ الوثاقه فی لسان اهل الفنّ یتضمن إراده الوثاقه للروایه من حیث هو بمعنی أن یکون صادقا ضابطا.[13] از استقراء و تتبع در کلمات فقها و اهل فن به دست می آید که واژه ثقه متضمن معنای وثاقت در روایت و صادق بودن و ضابط بودن در گفتار و نقل روایت می باشد.
مرحوم شیخ حرعاملی نیز می گوید: دعوی بعض المتأخرین أنّ الثقه بمعنی العدل الضابط ممنوعه و هو مطالب بدلیلها کیف و هم مصرحون بخلافها، حیث یوثقون من یعتقدون فسقه و کفره و فساد مذهبه و إنما المراد بالثقه من یوثق بخبره و یومن منه الکذب عاده و التتبع شاهد به و قد صرح به جماعه من المتقدمین و المتأخرین.[14] اینکه بعضی از متاخرین ادعا کرده اند که ثقه به معنای راوی عدل امامی باشد ممنوع است، و ما از آنها مطالبه دلیل این ادعا را داریم، در حالی که خود رجالیون و فقها تصریح به خلاف این مطلب کرده اند و توثیق نموده اند عده ای از روات را که خودشان اعتقاد به کفرو فسق آنها داشته اند. لذا مراد از ثقه شخصی است که به خبرش اطمینان داریم و گفتارش از دروغ به دور است تتبع در کلمات و تصریح خود قدما و متاخرین از علما هم شاهد بر این مطلب است.
همانطور که مرحوم شیخ طوسی در عده فرموده: فامّا من كان مخطئاً في بعض الافعال أو فاسقاً بافعال الجوارح وكان ثقه في روايته متحرزاً فيها فان ذلك لا يوجب ردّ خبره ويجوز العمل به.[15] شخصی که در بعضی افعال مرتکب معصیت شده به طوری که به ملاحظه افعال و رفتارش بر او عنوان فاسق صادق است ولی در نقل روایت ثقه و مورد اطمینان است به طوری که در گفتارش دروغ نمیگوید عدالت و وثاقت مطلوب در راوی را دارا میباشد و خبرش قبول میشود.
مرحوم شهید ثانی هم در مسالک الافهام فرموده: ان المراد من الثقه من تسكن النفس الي خبرها وان لم تكن متصفة بالعدالة شرعاً.[16]
منظور از ثقه کسی است که خبرش موجب آرامش جان شود هر چند که به عدالت شرعی متصف نباشد.
نتیجه بحث: این که ثقه در کتب فقهی و رجالی در همان معنای لغوی خود به کار رفته است.