وسائل الشیعه شیخ حر عاملی/جوامع روایی شیعه /علم رجال

موضوع: علم رجال/جوامع روایی شیعه /وسائل الشیعه شیخ حر عاملی

بررسی کتاب وسائل الشیعه

تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه معروف به وسائل الشیعه تالیف محمد بن حسن بن علی معروف به شیخ حرعاملی می باشد. ایشان متولد 1033 قمری در جبل عامل لبنان می باشد و در 1104 قمری در مشهد مقدس دار فانی را وداع گفت و در جوار بارگاه امام رضا ع به خاک سپرده شد.

شیخ حرعاملی با 36 واسطه به حر بن یزید ریاحی می رسد، خاندان آل حر خاندانی بزرگ و اصیل بودند و فقها و دانشمندان بزرگی را در جبل عامل پرورش دادند.

شیخ حرعاملی تا حدود چهل سالگی در منطقه جبل عامل زندگی می کرد و سپس سفرهایی به عراق، حجاز و سپس برای زیارت امام رضا عازم مشهد شد و در بین راه مدتی در اصفهان اقامت گزید و در آنجا با علامه مجلسی ملاقات کرد و از ایشان اجازه روایت اخذ نمود و سپس در مشهد مقدس ساکن شد. هنگامی که شیخ حر عاملی به مشهد بازگشت از طرف شاه ایران به مقام قاضی القضات منصوب گردید و در مشهد مقدس جلسه درس و بحث تشکیل داد و شاگردان و عالمان فراوانی تربیت کرد.

کتاب های متعددی از شیخ حرعاملی به یادگار مانده است: کتاب الجواهر السنیه فی الاحادیث القدسیه که شامل 656 حدیث قدسی می باشد.کتاب الفواید الطوسیه که در بردارنده پرسش و پاسخ هایی است که در مسائل مختلف تدوین شده و مربوط به زمانی است که ایشان در طوس اقامت داشته است.

کتاب الصحیفه الثانیه شامل ادعیه امام سجاد(ع) است که در حقیقت مکمل صحیفه سجادیه است.کتاب اثبات الهدی بالنصوص و المعجزات در هفت جلد در رابطه معجزات پیامبر و ائمه معصومین(ع).کتاب أمل الآمل شرح حال علمای شیعه در دو جلد و کتاب شریف وسائل الشیعه.

نظر بزرگان در مورد شیخ حر عاملی

- شیخ عباس قمی در رابطه با ایشان می فرماید: شیخ محدثان و افضل متبحران است وی شخصیت عالم فقیه هوشیار، محدثی متبحر و پارسا، ثقه و جلیل القدر و سرچشمه بزرگواری ها و فضیلت ها و دارای تالیفات سودمند است.

- علامه امینی نیز درباره او می گوید: وی احیاگر شرافت خاندانی که از بزرگان و رهبران شیعه بودند و در عهد صفوی سمت شیخ الاسلامی را برعهده داشت خداوند به وی توفیقاتی ویژه عطا کرد که کمتر کسی را شبیه او می توان یافت.

- محدث بحرانی هم می نویسد: وی دانشمندی فاضل محدث و اخباری بود وی با اینکه اخباری بود ولی از مجتهدان با نهایت تعظیم و تکریم یاد می کرد.

- علامه طباطبایی می فرماید: فقهای شیعه سیصد سال است که به اتفاق به این کتاب مراجعه کرده و روایات آن را نقل و بدان ها استناد می کنند و این نیست مگر به خاطر حسن ترتیب و خوبی ساختار کتاب و احاطه گسترده مولف نسبت به احادیث اهل بیت از منابع مختلف حدیثی.

تدوین وسائل الشیعه

مرحوم شیخ حرعاملی وسائل الشیعه را در مدت بیست سال تنظیم و تدوین کرده است و پس از تالیف دو بار موفق به بازنویسی کلی و تجدید نظر در آن شده است که حکایت از اهتمام شیخ حرعاملی به صحت و اعتبار و تنظیم شایسته مطالب کتاب داشته است.

درباره انگیزه تدوین وسائل الشیعه ایشان می گوید: کتب حدیثی قبلی راحت و سهل الوصول نبوده و گاهی روایات یک موضوع پراکنده شده است. همچنین عناوینی که برای ابواب کتاب های حدیثی انتخاب شده مناسب نبوده است،و کتاب های فقهی مشتمل بر مباحث غیر فقهی شده است. تاویل های دور از ذهن مولفان این کتاب ها در شرح احادیث و وجه جمع بین اخبار متعارض.

ساختار کتاب وسایل شیعه بر اساس ترتیب کتاب شرایع الاسلام محقق حلی تنظیم شده است، ایشان وسایل الشیعه را بر سه بخش تقسیم کرده:

بخش اول: ابواب مقدمه العبادات در 31 باب و مشتمل بر 321 حدیث.

بخش دوم: کتب فقهی که حدود پنجاه کتاب است از طهارت تا دیات به ترتیب کتاب شرایع.

بخش سوم: خاتمه کتاب که در آن دوازده فایده بیان شده است.

تعداد روایت های کتاب وسائل شیعه بیش از35800 روایت است که از روایات کتب اربعه بیشتر است چون ایشان علاوه بر کتب اربعه از حدود 80 منبع حدیثی همچون تحف العقول، صحیفه الرضا، تفسیر منسوب به امام عسکری(ع)، امالی شیخ طوسی، کتاب مسائل علی بن جعفر، قرب الاسناد، محاسن برقی، کتاب سلیم بن قیس،کامل الزیارات به طور مستقیم روایت می کند. ایشان در مقدمه کتاب می گوید در صدد نقل روایات معتبر در این کتاب هستم و از برخی کتب حدیثی روایت نکردم چون نسخه صحیحی از آنها در دسترسم نبوده یا آن کتاب متضمن احکام شرعیه زیادی نبوده یا ضعف کتاب و مولف کتاب برای من ثابت شده یا حداقل معتمد بودن کتاب نزد من ثابت نشده بود.

ویژگیهای وسائل الشیعه

- وسایل الشیعه جامع ترین کتاب حدیثی در فقه امامیه هست.

- عناوین ابوابی که صاحب وسائل شیعه انتخاب کرده در حقیقت دیدگاه و فتوای فقهی ایشان است. مثلا باب استحباب تختم بالعقیق، باب کراهت ااصلاه فی بیت فیه خمر، باب عدم جواز اخذ الاجره علی الواجبات و..

- ایشان ابتدا روایات و احادیثی را که از حیث دلالت و سند محکم تر است ذکر کرده و سپس سایر روایات را در ذیل آورده است.

- تعیین مصدر روایت در آغاز سند، ایشان ابتدای سند را اگر با محمد بن یعقوب شروع کرده باشد معلوم می شود که روایت از کافی است و اگر از محمد بن علی بن الحسین شروع کرده باشد نشان می دهد که روایت از من لایحضره الفقیه اخذ شده است و اگر با محمد بن الحسن شروع کرده باشد معلوم می شود که از کتب شیخ طوسی روایت را نقل نموده است و در صورتی که چند روایت به صورت متوالی از یکی از کتب اربعه نقل شده باشد در سندهای بعدی عنوان "وعنه" آمده است.

- وسائل شیعه ابتدا با چاپ سنگی قدیمی در شش جلد و سپس در سه جلد رحلی و امروزه دارای دو چاپ مشهور است، دوره بیست جلدی که با تصحیح آقایان ربانی شیرازی و شیخ محمد رازی با نظارت مرحوم آیت الله بروجردی چاپ شده است و دوره سی جلدی که موسسه آل البیت چاپ کرده است.

- تقطیع روایات و عدم اشاره به آن.

- عدم ذکر تمامی روایات متناسب در باب و اشاره به روایات آورده نشده با عناوین "تقدم" و "یأتی".

- ارائه توضیحات ضروری در تبیین روایات.

- رعایت اختصار در اسناد و پرهیز از الفاظ ادا و تحمل روایات همچون حدثنا و اخبرنا و همچنین حذف القاب و کنیه ها و تاریخ ها و مکان ها مثلا به جای عبدالله بن جعفر حمیری به لفظ حمیری اکتفا کرده است.

- مرحوم شيخ حر عاملى در جلد پايانى وسائل، بحثى را تحت عنوان «خاتمة الكتاب» که مشتمل بر 12 فايده مهم با عناوين زير مطرح فرموده‌اند که در حقیقت يك كتاب رجالى مفيد و مختصر می باشد،وى در اين كتاب بسيارى از روات را توثيق نموده و مستند خود را ديگر كتاب‌هاى رجالى معتبر قرار داده است:

- الفائدة الاولى في ذكر طرق الشيخ الصدوق في الفقيه

- الفائدة الثانية في ذكر طرق الشيخ الطوسى في التهذيب و الاستبصار

- الفائدة الثالثة في تفسير عدة الكلينى و سائر مبهماته

- الفائدة الرابعة في ذكر الكتب المعتمدة في تأليف هذا الكتاب

- الفائدة الخامسة في طرق المؤلف الى رواية الكتب المذكورة

- الفائدة السادسة في صحة الكتب المعتمدة في تأليف هذا الكتاب و تواترها و صحة نسبتها و ثبوت احاديثها عن الائمة

- الفائدة السابعة في ذكر اصحاب الاجماع و امثالهم كاصحاب الاصول و نحوهم

- الفائدة الثامنة في تفصيل بعض القرائن التى تقترن بالخبر

- الفائدة التاسعة في ذكر الاستدلال على صحة احاديث الكتب التى نقلنا منها

- الفائدة العاشرة في جواب ما عساه يرد على ما ذكرناه من الاعتراض

- الفائدة الحادية عشر في الاحاديث المضمرة

- الفائدة الثانية عشر في ذكر جملة من القرائن المستفادة من احوال الرجال تفصيلا.

آثار منتشر شده با محوریت وسائل الشیعه

-تعلیقه‌ای بر وسائل الشیعه نوشته شیخ حر عاملی.

-هدایة الامة الی احکام الائمة‌ نوشته شیخ حر عاملی.

-شرح وسائل الشیعه» و «مجمع الاحکام» نوشته محمد مقابی بحرانی.

-شرح وسائل الشیعه» نوشته محمد رضی قزوینی.

-الاشارات و الدلائل الی ما تقدم او تأخر فی وسائل نوشته شیخ عبدالصاحب جواهری

-شرح وسائل الشیعه نوشته سید محمد علی موحد ابطحی.

-المعجم المفهرس لالفاظ وسائل الشیعه» ۱۰ جلدی، سید حسن طبیبی.

-المعجم المفهرس لالفاظ احادیث وسائل الشیعه ۷ جلدی، اشراف: علی رضا برازش.

-مفتاح الوسائل» سید جواد مصطفوی. یک جلد آن به طبع رسیده و در بردارنده حرف الف است.

-تلخیص وسائل الشیعه میرزا مهدی صادقی تبریزی. شش جلد از این مجموعه تا کنون به طبع رسیده.

-ترجمه جهاد النفس وسائل الشیعه،علی صحت

-مستدرک الوسائل نوشته محدث نوری در مستدرک الوسائل، به جمع‌آوری بیش از ۲۳ هزار روایت که در وسائل الشیعه نیامده پرداخته است.