بحار الانوار مرحوم مجلسی/جوامع روایی شیعه /علم رجال

موضوع: علم رجال/جوامع روایی شیعه /بحار الانوار مرحوم مجلسی

بررسی کتاب شریف بحار الانوار

دومین کتاب از جوامع روایی ثانوی شیعه،کتاب شریف بحارالانوار است، نام کامل این کتاب "بحارالانوار الجامع لدرر اخبار الائمه الاطهار" به معنای دریاهای نور دربرگیرنده گوهرهای احادیث ائمه اطهار(ع) می باشد.

مرحوم مجلسی در مورد وجه تسمیه این کتاب می فرماید: و لاشتماله علی انواع العلوم والحکم والاسرار و إغنائه عن جمیع کتب الاخبار سمّیته بکتاب بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار.[1]

علامه محمدباقر مجلسی معروف به مجلسی ثانی در 1037 قمری متولد شد و پس از هفتاد و سه سال عمر با برکت در 1110 قمری چشم از جهان بست. پدرش علامه محمدتقی مجلسی از علمای بزرگ شیعه بوده است با اینکه شهرت علامه مجلسی در زمینه روایات می باشد ولی جامع علوم معقول و منقول بوده و در علومی مثل فلسفه، ریاضیات، منطق، طب، جغرافیا، علوم غریبه و نجوم تبحر داشته است، او همه این علوم را کنار گذاشت و فقط به علوم اهل بیت و به طور خاص روایات اهل بیت پرداخت و عمر شریفش را در این راه صرف کرد.خود ایشان در مقدمه بحار فرموده: آنچه را که زمانی از عمرم را در آن ضایع کرده بودم با اینکه امری رایج در عصر ما بود رها کردم و به دانشی روی آوردم که در روز معاد مرا نافع آید با آنکه بازار آن در عصر ما کساد است، شایسته ترین دانش که خیر دنیا و آخرت را در بر دارد کنکاش در قرآن و علوم آل محمد یعنی روایات اهل بیت عصمت و طهارت است.

علامه مجلسی افزون بر پدر خود از آقا حسین محقق خوانساری، ملاصالح مازندرانی، ملا محسن فیض کاشانی و سید نورالدین عاملی تلمذ کرده است و شاگردان زیادی نیز تربیت کرده است مثل میرزا عبدالله افندی، سید نعمت الله جزایری، محقق اردبیلی صاحب جامع الروات، ملاصالح خاتون آبادی، میرزا محمد مشهدی صاحب تفسیر کنز الدقایق و دیگران.

علامه مجلسی در سال 1098 ق از طرف شاه سلیمان صفوی به مقام شیخ الاسلامی منصوب شد و همه امور دینی کشور به او ختم می گشت او تا آخر عمر شریفش یعنی حدود دوازده سال در این منصب بود و خدمات زیادی انجام داد، علاوه بر اینکه امامت جمعه اصفهان را نیز بر عهده داشت.

تالیفات بسیاری از علامه مجلسی به یادگار مانده مثل کتاب شریف حلیه المتقین، زاد المعاد، تحفه الزائر، حیات القلوب، مراات العقول شرح اصول کافی در 26 جلد، ملاذ الاخیار در شرح تهذیب و غیره..

تعاریف بزرگان از کتاب بحارالانوار

- محدث نوری درباره عظمت کتاب شریف بحارالانوار می گوید: بحارالانوار کتابی است که هیچ یک از علما قادر به تدوین یک جلد از آن نیست و در شیعه کتابی از نظر جمع و ضبط روایات و احاطه به ادله و اقوال همپای آن نگاشته نشده است.

- علامه شعرانی هم می گوید: کتاب بحارالانوار به اتفاق اهل حل و عقد از علمای امامیه جامع ترین کتابی است که برای سامان دادن به روایات پراکنده و متشتت فراهم آمده و کامل ترین کتاب برای انعکاس دیدگاه های مذهب امامیه است این کتاب به گونه ای است که هیچ مسلمانی اعم از فقیه یا محدث یا واعظ یا مورخ یا مفسر یا متکلم یا حتی فیلسوف از آن بی نیاز نیست زیرا همه گونه مطالب در آن آمده است.

- سید محسن جبل عاملی هم می گوید: بحارالانوار دائره المعارف بی نظیر شیعه است که در آن بیشتر آثار و روایات علوم شیعه گردآوری شده است.

- شیخ آقابزرگ تهرانی نیز می گوید: بحار الانبار مجموعه ای است که قبل و بعد از آن نظیرش تدوین نشده زیرا شامل جمیع اخبار است و اکثریت عظیم کسانی که بعد از مجلسی آمده اند در تصانیف خود از آن بهره مند شدند.

تدوین کتاب شریف بحار الانوار

علامه مجلسی ابتدا با تعیین ده عنوان از مهم ترین کتاب های روایی شیعه به دنبال تدوین فهرست برای آنها برآمد، این ده کتاب احتجاج طبرسی، امالی، خصال، عیون اخبار الرضا، علل الشرایع،معانی الاخبار،توحید صدوق، قرب الاسناد، مجالس شیخ طوسی و تفسیر علی بن ابراهیم بود. پس از تنظیم فهرست این کتاب ها دریافت که ارائه آدرس روایات با توجه به پراکندگی ابواب و فصول کاری دشوار است از این رو به فکر تدوین کتابی گسترده حاوی روایات موضوعی افتاد و به تدوین بحارالانوار در طول چهل سال همت گماشت.

بحارالانوار به صورت گروهی تحقیق شده است و آمنه خاتون خواهرفاضله مرحوم مجلسی، ملاصالح خاتون آبادی، میرزا عبدالله افندی، ملا عبدالله بحرانی و سید نعمت الله جزایری و نیز دو کاتب که نگاشتن احادیث را بر عهده داشتندعلامه را یاری نمودند ولی به خاطر گستردگی کار علامه مجلسی نتوانست تمام جلدهای بحار را در زمان حیات به دست خود شرح و تبیین نماید چنانچه میرزا عبدالله افندی شاگرد علامه مجلسی می گوید از جلد پانزدهم تا آخر کتاب جلد بیست و پنجم در زمان حیات مولف به جز جلد هجدهم و بیست و دوم پاکنویس نشد تا آنکه میرزا عبدالله افندی آنها را مرتب و پاکنویس نمود و بعد از علامه مجلسی چاپ شد.

بحارالانوار روایات معصومین(ع) را به صورت موضوعی گردآوری کرده است از قبیل خداشناسی، هستی شناسی، پیامبر شناسی، امام شناسی، معاد شناسی و... این کتاب شامل چهل و چهار کتاب و دو هزار و چهارصد و هشتاد و نه باب است که در بیست و پنج جلد تنظیم شده است و مشتمل بر بیش از 85 هزار حدیث است که در سال1303 در بیست و پنج جلد به صورت سنگی چاپ شد و در دو دهه پیش به اهتمام حجت الاسلام شیخ محمد آخوندی توسط دارالکتب الاسلامیه با اشراف جمعی از علما همچون علامه طباطبایی، مرحوم ربانی شیرازی، مرحوم علی اکبر غفاری و مرحوم محمدباقر بهبودی در صد و ده جلد انتشار یافت.

علامه مجلسی در مقدمه کتاب از سیصد و هفتاد و هشت مصدر حدیثی شیعه که در بحارالانوار از آنها استفاده شده را نام می برد از جمله حدود هشتاد و پنج منبع از منابع اهل سنت هم روایت نقل کرده است منابعی که در اختیار علامه مجلسی بوده بسیار متنوع و زیاد بوده و بسیاری از آن منابع اکنون در دسترس ما نیست. علامه زحمت زیادی برای به دست آوردن منابع حدیثی کرده است خود علامه می گوید در شرق و غرب کشور به جستجوی کتب حدیثی پرداختم گروهی از برادران دینی نیز با سفر به دیگر کشورها و جستجوی بسیار از این اصول حدیثی در نقاط مختلف مرا یاری رساندند.

ویژگیهای کتاب شریف بحار الانوار

علامه مجلسی برخلاف کتاب وافی مرحوم فیض کاشانی کمتر از روایات کتب اربعه نقل کرده است به عنوان مثال از کافی فقط حدود سه هزار و پانصد روایت و از من لا یحضرالفقیه حدود صد روایت نقل کرده است. علت آن هم این بوده است که این کتب مورد توجه بوده و نگرانی علامه مجلسی از اندراس کتاب های حدیثی بوده که در دسترس مردم و توجه علما نبوده است. خود ایشان در مقدمه می گوید: ما روایات شماری از کتب متواتر را همچون کتب اربعه را در این کتاب نیاوردیم زیرا روایات آنها متواتر و مضبوط است و چه بسا تلاش برای استنساخ آنها روا نباشد.

- ذکر آیات قرآن متناسب با روایات هر باب در ابتدای ابواب بحار الانوار

- جامعیت کتاب که مشتمل بر احکام، عقاید، اخلاقیات، تاریخ، زندگی نامه ائمه(ع)، فرشتگان، جنیان، تفسیر قرآن و غیر آن است.

- تکرار احادیث و تقطیع روایات در ابواب مختلف

- شرح و تبیین روایات در موارد نیاز

- عدم دخل و تصرف یا نقل به معنا در روایات

- ارجاع به برخی روایات منابع عامه

- رساله های مستقلی در بحار الانوار به عینه آورده شده است همچون رساله امام هادی در پاسخ به جبر و تفویض، مسائل علی بن جعفر، رساله استحاله سهو علی النبی، قصه جزیره خضرا،کتاب طب النبی، رساله حقوق امام سجاد و توحید مفضل؛ همچنین مباحث مستقلی هم در بحارالانوار به قلم خود علامه مجلسی به آن پرداخته شده است مثل بحث بداء، جبر و اختیار، معنای قضا و قدر، عقل و نظرهای مختلف درباره آن، معاد جسمانی، عصمت انبیا، سهو النبی، حدیث رجعت، کروی بودن زمین، درجات ایمان و ده ها بحث مستقل دیگر.

- علامه مجلسی برای هشتاد منبع از مصادر بحار اسم رمز مشخص کرده است که جدول این رموز در فصل سوم مقدمه و در پایان برخی از مجلدات آمده است.

- اشتمال بحارالانوار بر روایات ضعیف چون هدف مرحوم مجلسی جمع آوری روایات بوده مخصوصا از کتبی غیر کتب اربعه که احتمال از بین رفتن آنها وجود داشته لذا ایشان تمام روایات را جمع آوری کرده است شاهد آن که در موارد بسیاری خود علامه مجلسی تصریح به ضعیف بودن و مخالف مشهور بودن روایات بحارالانوار نموده است چون هدف علامه مجلسی حفظ میراث حدیثی شیعه بوده نه جمع آوری روایات صحیح و معتبر لذا روایات ضعیف را هم ذکر کرده است.

مرحوم امام خمینی در این رابطه می فرماید:کتاب بحارالانوار تالیف عالم بزرگوار محدث عالی مقدار محمدباقر مجلسی است مجموعه ای است که قریب چهارصد کتاب و رساله که در حقیقت کتابخانه کوچکی است که با یک اسم نام برده می شود را در بر دارد. صاحب این کتاب چون دیده کتاب های بسیاری از احادیث است که به واسطه کوچکی و گذشتن زمان از دست می رود تمامی آن کتاب ها را بدون آنکه التزامی به صحت همه آنها داشته باشد در یک مجموعه به اسم بحارالانوار جمع آوری کرده است[2]

- دو آرزوی علامه مجلسی که موفق به انجام آن نشد، خود ایشان در مقدمه بحار آورده اول آن که اگر اجل مهلت دهد و فضل خداوند مرا یاری کند دوست دارم شرح کاملی بر تمام روایات مهم بحارالانوار بنویسم دوم نگارش کتابی با عنوان مستدرک البحار یعنی روایاتی که در بحار الانوار نیامده است و در آینده به برخی منابع که به دست من می رسد آن ها را در کتابی جداگانه و مستقل به عنوان مستدرک بحار بیاورم.

آثار پیرامون بحار الانوار

کتابهای زیادی با محوریت بحار الانوار نگاشته شده است که می توان به سفینه البحار مرحوم شیخ عباس قمی در دو جلد، معجم مفهرس الفاظ احادیث بحارالانوار در پانزده جلد، غریب الحدیث فی بحارالانوار تالیف حسینی بیرجندی، بنادر البحار که ترجمه و تلخیص بحار است، از سید على نقى فیض الاسلام متوفاى ۱۴۰۶ هجرى، داستان های بحارالانوار تالیف محمد ناصری، بحارالانوار فی تفسیر المأثور القرآن در دو جلد از کاظم مرادخانی، مهدی موعود ترجمه جلد سیزدهم بحارالانوار از علی دوانی و بیش از سی کتاب دیگر...

فهرست مجلدات بحارالانوار(25 جلدی)

جلد یک: کتاب عقل جهل فضیلت علم و علما(1و 2چاپ 110 جلدی)

جلد دوم: توحید،اسما و صفات الهی(3و4)

جلد سوم: عدل قضا و قدر و معاد(5-8)

جلد چهارم: احتجاج ها و مناظرات ائمه(ع)(9 و10)

جلد پنجم: قصص پیامبران(11-14)

جلد ششم: زندگی پیامبر اسلام و برخی از اصحاب(15-22)

جلد هفتم: امامت(23-27)

جلد هشتم: حوادث پس از پیامبر و دوران حکومت حضرت امیر(ع)(28-34)

جلد نهم: زندگانی امام علی(ع)(35-42)

جلد دهم: زندگانی حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسین(ع)(43-45)

جلد یازدهم: زندگانی امام سجاد ؛ امام باقر، امام صادق و امام کاظم(ع)(46-48)

جلد دوازدهم: زندگانی امام رضا،امام جواد ؛امام هادی و امام عسگری(ع)(49 و50)

جلد سیزدهم: زندگانی امام زمان(عج)(51-53)

جلد چهاردهم: آسمان عالم هستی و انواع آفریده ها و مخلوقات(54-63)

جلد پانزدهم: ایمان و کفر(64-70)

جلد شانزدهم: آداب معاشرت و آداب سنن و معاصی و حدود(70-76)

جلد هفدهم: کتاب روضه و پندهای معصومین(ع)(74 و75)

جلد هجدهم: طهارت و صلات(77-88)

جلد نوزدهم: قرآن و دعا(89-92)

جلد بیستم: زکات،صوم و خمس(93-95)

جلد بیست و یک: حج،عمره جهاد(96و 97)

جلد بیست و دوم: زیارات(98و 99)

جلد بیست و سوم: عقود و ایقاعات(100 و 101)

جلد یست و چهارم: سایر ابواب فقهی تا دیات(102)

جلد و بیست و پنجم: اجازات وطرق و اسناد به کتب منبع(104 تا آخر)