اهدای تخمک/تلقیح مصنوعی /فقه پزشکی

موضوع: فقه پزشکی/تلقیح مصنوعی /اهدای تخمک

مرحله دوم: حکم اهدای تخمک

نظریه و مبنای ما در صور مختلف تلقیح مصنوعی این بود که باید تولید نسل از مجرای علقه زوجیّت انجام پذیرد و لذا باید بین پدر و مادر شرعی فرزند متولد شده از راه لقاح مصنوعی، رابطه زوجیّت وجود داشته باشد. این مبنا و قاعده از ادله ی متعددی همچون آیه شریفه ﴿نساوکم حرث لکم﴾ و ﴿فمَن ابتغى‌ وراءَ ذلك فأولئك هم العادون﴾ و روایات «إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَذَاباً يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَجُلًا أَقَرَّ نُطْفَتَهُ فِي رَحِمٍ يَحْرُمُ عَلَيْهِ»[1] ، لِتَضْيِيعِهِ النُّطْفَةَ وَ لِوَضْعِهِ إِيَّاهَا فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا الَّذِي أَمَرَهُ اللَّـهُ بِهِ» و ارتکاز متشرعه و کشف مذاق شارع به دست می آید که تنها راه استیلاد وجود علقه زوجیت است و لذا اهدای اسپرم اجنبی را ممنوع دانستیم چون طفل متولد شده از طریق علقه زوجیت، نطفه او حاصل نشده است لذا در رابطه با بحث اهدای تخمک اجنبی باید یک مبنا و ملاک دیگر نیز مورد توجه قرار بگیرد که در موارد وجود و دخالت دو زن در باروری که یکی صاحب رحم بوده و بچه از او متولد می شود و یکی صاحب تخمک بوده است، ملاک مادری چه می باشد و مادر شرعی این فرزند کدام زن خواهد بود تا ببینیم این فرزند از مسیر علقه زوجیّت متولد شده یا خیر؟

این بحث در بحث احکام وضعی و حکم نسب خواهد آمد و در آن مسأله اقوال متعددی وجود دارد لذا حکم تکلیفی بحث اهدای تخمک نیز با توجه به آن مبانی مختلف باید اتخاذ گردد.

به طور خلاصه اگر ملاک مادری را به صاحب رحم بودن بدانیم طفل متولد شده در صورت اهدای تخمک اجنبی منتسب به پدر(صاحب اسپرم) و مادر شرعی(صاحب رحم) خواهد بود و بین پدر ومادر علقه زوجیت وجود دارد لذا تولید نسل از مسیر علقه زوجیّت محقق شده است لذا اهدای تخمک اجنبی مانعی ندارد و همچون دوایی برای معالجه مادر صاحب رحم خواهد شد ولی اگر طبق نظر مشهور و نظر مختار ملاک مادری را به صاحب تخمک بودن بدانیم در این صورت بین پدر(صاحب اسپرم) و مادر شرعی(زن صاحب تخمک) علقه زوجیّت وجود ندارد و لذا اهدای تخمک اجنبی همانند اهدای اسپرم اجنبی حرام خواهد شد مگر اینکه صیغه محرمیت بین پدر و زن صاحب تخمک خوانده شود تا فرزند متولد شده از مسیر علقه زوجیت به دنیا آید یا تخمک از زن دیگر مرد صاحب اسپرم اخذ شود یا در آینده ای نزدیک با پیشرفت علم پزشکی اگر پیوند تخمدان زن عملیاتی شود، می توان تخمدان را از زن دیگر در صورت وجود شرایطش به زنی که تخمدان او تخمک آزاد نمی کند پیوند زد و بعد از قبول پیوند این تخمدان پیوندی عضو بدن زن گیرنده پیوند شده و تخمک هایی که از تخمدان او آزاد می شود حکم تخمک های خود او را پیدا می کند و لذا تلقیح آن با اسپرم شوهرش محذوری نخواهد داشت.

در صورتی که ملاک مادری را به صاحب تخمک بودن بدانیم در مجوع می توان به وجوهی برای حرمت اهدای تخمک تمسک نمود:

وجه اول: از روایات مطرح شده در صورت سوم که دلالت بر حرمت افراغ منی در رحم اجنبی می‌نمود، می‌توان استفاده حرمت در محل بحث نمود. به این تقریب که: متفاهم عرفی و مستفاد از آن روایات اینست که آنچه در حقیقت مبغوض شارع است این است که تلقیح بین مرد و زن اجنبی واقع نشود یعنی علاوه بر حرمت زنا، یکی از محرمات در شریعت اسلامی استیلاد و تولد فرزند بین دو نفر اجنبی می‌باشد و در این صورت چهارم چون تخمک از آنِ زن اجنبی است در حقیقت تشکیل فرزند از مرد و زن اجنبی خواهد شد که حرام است.[2]

وجه دوم: اگر در مباحث حکم وضعی و انتساب قائل شویم که مادر طفل، زن صاحب تخمک است نه صاحب رحم، در نتیجه فرزندی که از طریق تلقیح مصنوعی متولد می‌شود از دو نفری است که علقه زوجیت با هم ندارند و این از مستنکرات و مقبوحات در شریعت است و ارتکاز متشرعه نیز آن را قبول نمی‌کند.

وجه سوم: آیه شریفه ﴿وَ الَّذينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ، إِلَّا عَلى‌ أَزْواجِهِمْ﴾ که دلالت می‌کرد وظیفه مرد مسلمان حفظ فرج از غیر همسر خود و وظیفه زن مسلمان هم حفظ فرج از غیر شوهر خود است. لذا زن مسلمان باید فرج خود را از کلیه ارتباطات با غیر شوهر خود حفظ نماید. لذا نباید رحم خود را برای استیلاد، محل ورود تخمک زن اجنبی قرار بدهد و اخذ تخمک از زن اجنبی منافات با حفظ فرج دارد و در صورت اخذ تخمک از اجنبی حفظ فرج بر این زن صادق نخواهد بود.

اشکال: مفاد آیه شریفه اینست که زن مسلمان باید فرجش را از افعال مرتبط با فرج مثل استیلاد حفظ کند مگر آنچه که مربوط به همسر خودش است، منتها اختصاص به زوج در مقابل افراد دیگری است که بخواهند جای زوج را بگیرند به این که اسپرم و منی از غیر شوهر بخواهد به رحم زن وارد شود، نه اینکه در طریق استیلاد امر دیگری مثل تخمک زن یا دارو و... وارد رحم نکنند.و در صورت چهارم زن رحم خود را از غیر همسر حفظ نموده است و فقط اسپرم همسر خود را قبول کرده است و اسپرم اجنبی را وارد رحم خود نکرده است لذا عنوان حفظ فرج بر او صادق است، و اخذ تخمک از زن دیگر همانند ریختن دارو در رحم است که از آیه حرمت آن استفاده نمی‌شود.

نظرات فقها پیرامون اهدای تخمک زن اجنبی

مقام معظم رهبری: اگر از مقدمات حرام، مانند نگاه و لمس حرام اجتناب شود، فی نفسه اشکال ندارد و در صورتی که با این روش کودکی به دنیا بیاید ملحق به صاحب نطفه و تخمک بوده و الحاق آن به زنی که صاحب رحم است مشکل می‌باشد، لذا باید نسبت به احکام شرعی مربوط به نَسَب، احتیاط رعایت شود، مگر آنکه صاحب رحم پس از تولد ــ با شرایط ــ به طفل شیر دهد، در این صورت احکام رضاع بین طفل و شوهر زن و بستگان زن، جاری می شود.

مرحوم آیت اللّه فاضل لنکرانی: ترکیب اسپرم مرد با تخمک غیر همسرش در بیرون رحم و کشت آن در رحم همسر خود یا همان زن بیگانه صاحب تخمک یا زن بیگانه دیگر جایز نیست.

آیت اللّه مکارم شیرازی: تخمک گیری از زن اجنبیه جایز نیست و تخمک گیری از زن صیغه‌ای ذاتاً جایز است ولی چون غالباً مستلزم نگاه و لمس حرام است جز در موارد ضرورت جایز نیست.

آیت اللّه وحید خراسانی: اگر اسپرم شوهر با تخمک زن دیگری تلقیح شود و به رحم همسر آن مرد منتقل شود حرام است.

آیت الله شبیری زنجانی: به طور کلی لقاح تخمک و اسپرم غیر زن و شوهر- ولو در خارج رحم - حرام است ولی اگر بین آنها به طریق شرعی زوجیت - ولو موقت - حاصل شود و لقاح صورت گیرد، اشکالی ندارد.

آیت اللّه فیاض: تخمک گیری از زن دیگر برای باردار شدن جایز نیست.

آیت اللّه سبحانی:باید تخمک را از زنی بگیرد که به صورت عقد موقت زوجه شوهر باشد، آنگاه تخمک را در رحم خود قرار دهد.

آیت اللّه منتظری: استفاده از تخمک زن اجنبی و بارور نمودن آن با اسپرم شوهر و گذاشتن در رحم همسر محل اشکال است.

مرحوم آیت اللّه تبریزی: چنانچه مباشر در اخراج تخمک از زن اجنبیه، شوهر آن زن باشد یا تخمک را از رحم زن اجنبیه در وقت معالجه از مرض رحم او درآورند و مباشر در زرع تخمک در رحم زنی که تخمک ندارد هم شوهر او باشد مانعی ندارد.