نظریه تفصیل در اهدای اسپرم بین محارم و غیر محارم/تلقیح مصنوعی /فقه پزشکی

موضوع: فقه پزشکی/تلقیح مصنوعی /نظریه تفصیل در اهدای اسپرم بین محارم و غیر محارم

2) احتمال و تفصیل دیگری که در صورت سوم مطرح شده است این است که اگر مرد صاحب منی از محارم زن باشد حکم به حرمت می‌شود و اگر از محارم او نباشد و اجنبی باشند حکم به جواز می‌شود. دو وجه برای این تفصیل ذکر شده است:

وجه اول: در جایی که زن از محارم مرد باشد که به مقتضای محرمیت، نکاح با او حرام است، مقتضای حرمت نکاح اینست که زن از طریق اسپرم این مرد حامله و بچه‌دار نشود چون شارع مقدس حکم به تحریم نکاح کرده است، مقتضای تحریم نکاح اینست که از نظر شارع نباید فرزندی از این زن و مرد متولد شود، تحریم نکاح مستلزم تحریم استیلاد است و بین حرمت نکاح و استیلاد ملازمه وجود دارد چون نکاح طریق عادی برای استیلاد و بچه آوردن است در نتیجه در مطلق محارم سببی و نسبی و رضاعی، تلقیح مصنوعی حرام می‌باشد.

به این وجه اشکال شده که تمامیت این تقریب مبتنی بر این است که بین مبغوضیت نکاح با محارم و مبغوضیت استیلاد ملازمه وجود داشته باشد ولی می‌توان گفت بین این دو ملازمه نیست چون احتمال این هست که حرمت نکاح به ملاحظه این مطلب باشد که نزدیکی و ارتباط جنسی بین این زن و مرد مبغوض شارع باشد، ارتباط جنسی و نزدیکی حرام و مبغوض است ولی این ملازمه با تشکیل فرزند ندارد چون گرچه طریق متعارف برای استیلاد، نکاح است ولی اینطور نیست که تمام فائده و غرض نکاح، استیلاد باشد بلکه فوائد و منافع دیگری هم دارد، لذا از حرمت نکاح حرمت استیلاد به دست نمی‌آید.

وجه دوم: اگر محرمیت نسبی بین زن و مرد وجود داشته باشد موجب اختلاط و تعدّد عناوین نسبی می‌شودکه مبغوض شارع مقدس است و از مستنکرات و مقبوحات نزد متشرعه است. اگر نطفه پدر به رحم دخترش ریخته شود، فرزندی متولد می‌شود که هم نوه آن پدر و هم فرزند اوست و آن دختر هم مادر آن فرزند است و هم خواهر آن فرزند. اگر نطفه برادر را به رحم خواهرش بریزند در این صورت فرزندی متولد می‌شود که هم فرزند آن مرد و هم خواهرزاده‌اش است و نسبت به آن زن، هم فرزند است و هم برادرزاده. اگر نطفه برادرزاده را در رحم عمه‌اش بریزند در این فرض، فرزندی که متولد می‌شود هم فرزند اوست و هم پسرعمه‌اش و... آیا وجدان عقلا و عرف متشرعه چنین اموری را می‌پذیرد و یا همگان به دیده نفرت به آن می‌نگرند و می‌گویند شرع اسلام هرگز به این کارها راضی نیست.

آیا اسلام با آن همه دستورات مربوط به عفت و پاکدامنی می تواند رضایت به چنین استیلاد و بارداری برای زنان مسلمان بدهد حاشا و کلّا، نتیجه این که این وجه نسبت به محارم نسبی قابل قبول است و لذا به نظر ما که اهدای اسپرم اجنبی مطلقا حرام است، حرمت آن نسبت به محارم أشد و آکد خواهد بود.

فتاوای مراجع معظم تقلید نسبت به اهدای اسپرم اجنبی:

- آیت اللّه العظمی بروجردی: آن چه از مفاهیم ادله و بعض مناطیق آن‌ها استفاده می‌شود این است که تلقیح مصنوعی منی مرد اجنبی بر زن اجنبیه، خواه دارای زوج باشد یا نباشد، حرام است.

- مرحوم امام خمینی: تلقیح نطفه غیر زوج جایز نیست، خواه زن شوهردار باشد یا نه، زوج و زوجه به آن راضی باشند یا نه، زن از محارم صاحب نطفه باشد مانند مادرش و خواهرش یا نه.

- مرحوم آیت اللّه خویی: لايجوز تلقيح المرأة بماء الرجل الأجنبي سواء أكان التلقيح بواسطة رجل أجنبي أو بواسطة زوجها. تلقیح زن به واسطه اسپرم مرد اجنبی جایز نیست چه تلقیح به واسطه همسرش باشد یا مرد اجنبی.

- مرحوم آیت اللّه سید عبدالاعلی سبزواری: تلقيح ماء رجل أجنبي بامرأة أجنبية من المنكرات في الشريعة الإسلامية. تلقیح نطفه مرد اجنبی با زن اجنبی از منکرات در شریعت اسلامی است.

- مرحوم آیت اللّه گلپایگانی: تلقیح نطفه اجنبی به اجنبیه به نظر حقیر جایز نیست.

- مرحوم آیت اللّه تبریزی: وارد کردن نطفه مرد در رحم غیر همسرش جایز نیست.

- مرحوم آیت اللّه فاضل لنکرانی:کشت اسپرم مرد در رحم زنی که همسر او نیست حرام است، خواه این زن از بستگان مرد یا محارم او باشد یا نباشد و خواه شوهر داشته باشد یا نه و خواه شوهرش به این کار راضی باشد یا نه.

- آیت اللّه وحید خراسانی: جایز نیست نطفه مرد اجنبی را به زنی تلقیح نمایند، چه عمل تلقیح به وسیله اجنبی انجام شود و یا به وسیله شوهر زن.[1]

- آیت اللّه سیستانی:تلقیح نطفه مرد اجنبی با زن اجنبیه جایز نیست چه مباشر خود زوج باشد یا دیگری با رضایت زن و شوهر باشد یا بدون رضایت آنها.

- مقام معظم رهبری: تلقیح زن از طریق نطفه مرد اجنبی فی نفسه اشکال ندارد ولی باید از مقدمات حرام از قبیل نگاه و لمس حرام و غیر آنها اجتناب شود.[2]

- آیت اللّه شبیری زنجانی: به طور کلی لقاح تخمک و اسپرم غیر زن و شوهر و لو در خارج رحم حرام است.[3]

- آیت اللّه بهجت: استفاده از نطفه یا تخمک اجنبی جایز نیست.[4]

مرحله دوم: حکم اهدای تخمک

بنابر دلائلی زن دارای تخمک مناسب برای تلقیح نیست یا اصلاً زن قادر به تخمک گذاری نیست یا تخمک‌های زن ضعیف است و قدرت تلقیح با اسپرم مرد را ندارد یا بعد از تخمک گذاری در زمان کوتاه از بین می‌روند. در اینجا برای عملیات تلقیح و تشکیل فرزند احتیاج به تخمک مناسب از زن دیگری داریم که با اخذ تخمک از او و انتقال تخمک به رحم زن در زمان مناسب، مرد با مقاربت و نزدیکی با زن خود، عملیات تلقیح را در داخل رحم انجام می‌دهد و تلقیح بین اسپرم مرد و تخمک زن دیگر در داخل رحم زن خودش انجام می‌پذیرد.در این صورت در مجموع سه احتمال وجود دارد، احتمال جواز تلقیح مطلقاً، احتمال حرمت تلقیح مطلقاً و تفصیل بین موردی که زن صاحب تخمک همسر دیگر مرد صاحب اسپرم باشد یا اجنبی باشد.

نظریه برگزیده: در صور مختلف تلقیح مصنوعی این بود که باید تولید نسل از مجرای علقه زوجیّت انجام پذیرد و لذا باید بین پدر و مادر شرعی فرزند متولد شده از راه لقاح مصنوعی رابطه زوجیّت وجود داشته باشد.

این مبنا و قاعده از ادله ی متعددی همچون آیه شریفه ﴿نساوکم حرث لکم﴾ و ﴿فمَن ابتغى‌ وراءَ ذلك فأولئك هم العادون﴾

و روایات: «إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَذَاباً يَوْمَ الْقِيَامَةِ رَجُلًا أَقَرَّ نُطْفَتَهُ فِي رَحِمٍ يَحْرُمُ عَلَيْهِ»[5] ، «لِتَضْيِيعِهِ النُّطْفَةَ وَ لِوَضْعِهِ إِيَّاهَا فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا الَّذِي أَمَرَهُ اللَّـهُ بِهِ» و ارتکاز متشرعه و کشف مذاق شارع به دست می آید که تنها راه استیلاد وجود علقه زوجیت است و لذا اهدای اسپرم اجنبی را ممنوع دانستیم چون طفل متولد شده از طریق علقه زوجیت نطفه او حاصل نشده است لذا در رابطه با بحث اهدای تخمک اجنبی باید یک مبنا و ملاک دیگر نیز مورد توجه قرار بگیرد که در موارد وجود و دخالت دو زن در باروری که یکی صاحب رحم بوده و بچه از او متولد می شود و یکی صاحب تخمک بوده است ملاک مادری چه می باشد و مادر شرعی این فرزند کدام زن خواهد بود تا ببینیم این فرزند از مسیر علقه زوجیّت متولد شده یا خیر؟ این بحث در بحث احکام وضعی و حکم نسب خواهد آمد و در آن مسأله اقوال متعددی وجود دارد لذا حکم تکلیفی بحث اهدای تخمک نیز با توجه به آن مبانی مختلف خواهد شد.به طور لاصه اگر ملاک مادری را به صاحب رحم بودن بدانیم طفل متولد شده در صورت اهدای تخمک اجنبی منتسب به پدر(صاحب اسپرم) و مادر شرعی(صاحب رحم) خواهد بود و بین پدر ومادر علقه زوجیت وجود دارد لذا تولید نسل از مسیر علقه زوجیّت محقق شده است لذا اهدای تخمک اجنبی مانعی ندارد و همچون دوایی برای معالجه مادر صاحب رحم خواهد شد و لی اگر طبق نظر مشهور و نظر مختار ملاک مادری را به صاحب تخمک بودن بدانیم در این صورت بین پدر(صاحب اسپرم) و مادر شرعی(زن صاحب تخمک) علقه زوجیّت وجود ندارد و لذا اهدای تخمک اجنبی همانند اهدای اسپرم اجنبی حرام خواهد شد مگر اینکه صیغه محرمیت بین پدر و زن صاحب تخمک خوانده شود فرزند متولد شده از مسیر علقه زوجیت متولد شود یا تخمک از زن دیگر مرد صاحب اسپرم اخذ شود.