« فهرست دروس
درس خارج فقه استاد سیدمحمد میراحمدی

1405/08/25

بسم الله الرحمن الرحیم

بررسی تعلق خمس به هبه و هدیه/ارباح المكاسب /كتاب الخمس

 

موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /بررسی تعلق خمس به هبه و هدیه

 

بیان خلاصه ای از مطالب گذشته :

بعد از بیان سه مقام در بحث ارباح المکاسب به ملحقات مسائل رسیدیم که در کلام مرحوم سید یزدی ره به عنوان موارد خاص و فرعی بیان شد.

اولین مورد بحث هبه و هدیه بود. این مورد محل اختلاف است به صورت جدی و عده ای این مورد را مستثنای از خمس می‌دانند.

اما عده ای دیگر اصرار دارند ثابت کنند فرقی بین هبه و هدیه و سائر منافع وجود ندارد.

در موضوع ارباح المکاسب اقوال و نظریاتی مطرح بود. گروهی معتقد بودند خصوص ربح تجاری مقصود است. یعنی فقط تجار مکلف به خمس هستند؛ عده ای دیگر معتقدند در روایات ربح صناعات و زراعات هم متعلق خمس است. بنابراین متعلق خمس ارباح تجاری، صناعی، زراعی هستند؛ بعضی دیگر علاوه بر این موارد، ربح حیازت مباحات را هم متعلق خمس می‌دانند. مثل مالی که مورد اعراض مالک قرار گرفته و شخصی آن را تصرف می‌کند و حیازت می‌کند و همین را هم قائلین به این نظریه متعلق خمس می‌دانند، هکذا استنمائات مثل بره هایی که از گوسفند تحت ملکیت شخص متولد می‌شوند. علی ای حال عده ای این موارد را هم متعلق خمس میدانند.

اما نظر آخر و نظریه مختار تعلق خمس به مطلق فوائد است و کما اینکه سابقا بیان شد، ذکر موارد تجاری و زراعی در روایات، از باب تغلیب است.

علی ای حال در ما نحن فیه که تعلق خمس به هدیه و هبه باشد، عمده دلیل ما همان است که بیان شد و نتیجه روایات موجود، جمع بین روایات عام و مطلق و بین روایات مقید و خاص است.

اما ادله خاص در تعلق خمس به هبه و هدیه (دلالت بعضی به نحو نص است و بعضی ظهور دارند) عبارتند از :

روایت اول : نقل ابوبصیر از امام صدق علیه السلام

وَ عَنْهُ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَيْهِ فِي الرَّجُلِ يُهْدِي‌ لَهُ مَوْلَاهُ وَ الْمُنْقَطِعِ إِلَيْهِ هَدِيَّةٌ تَبْلُغُ أَلْفَيْ دِرْهَمٍ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ هَلْ عَلَيْهِ فِيهَا الْخُمُسُ فَكَتَبَ ع الْخُمُسُ فِي ذَلِكَ[1]

(به سند مذکور در وسائل و سرائر از ابوبصیر علیه السلام نقل شده که نامه نوشتم به امام صادق علیه السلام در مورد مردی که دوست و رفیقش به او هدیه داده است به ارزش دو هزار درهم یا ببشتر یا کمتر، آیا خمس این هدیه بر چنین شخصی واجب است؟ حضرت در پاسخ نوشتند: خمس در این مورد واجب است)

در این روایت بالخصوص از هدیه سوال شده است که آیا متعلق خمس هست یا خیر؛ سپس حضرت صراحتا می‌فرماید خمس در هدیه واجب است.

روایت دوم : معتبره سماعه بن مهران

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْخُمُسِ فَقَالَ فِي كُلِ‌ مَا أَفَادَ النَّاسُ‌ مِنْ قَلِيلٍ أَوْ كَثِيرٍ. [2]

(به سند مذکور از سماعه که سوال کرد از امام کاظم علیه السلام درباره خم حضرت فرمود : در هر چیزی که به دست می آوردند مردم خمس واجب است، چه کم باشد و چه زیاد باشد.)

در این روایت «کل» از ادات عموم و داخل بر «ما افاد» است که شامل هر نوع فائده ای می‌شود، حتی هدیه و هبه را نیز در برمی‌گرد.

در این روایت هرچند به خصوص هدیه مثل روایت قبلی اشاره نشده است و اسم برده نشده، لکن شدت اطلاق کلام قهرا شامل هدیه هم می‌شود.

روایت سوم : مکاتبه مامون لعین با امام رضا علیه السلام

رُوِيَ‌ أَنَّ الْمَأْمُونَ بَعَثَ الْفَضْلَ بْنَ سَهْلٍ ذَا الرِّئَاسَتَيْنِ‌ إِلَى الرِّضَا ع فَقَالَ لَهُ إِنِّي أُحِبُّ أَنْ تَجْمَعَ لِي مِنَ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ الْفَرَائِضِ وَ السُّنَنِ فَإِنَّكَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ مَعْدِنُ الْعِلْمِ فَدَعَا الرِّضَا ع بِدَوَاةٍ وَ قِرْطَاسٍ وَ قَالَ ع لِلْفَضْلِ اكْتُب‌ ... وَ الْخُمُسُ‌ مِنْ‌ جَمِيعِ‌ الْمَالِ‌ مَرَّةً وَاحِدَة ...[3]

(روایت شده که مامون فضل بن سهل ذوالریاستین را فرستاد به محضر امام رضا علیه السلام و عرض کرد : من دوست میدارم که حلال و حرام و فرائض و سنن را برای من جمع اوری نمایید که شما حجت خدا بر خلق هستید و معدن علم هستید. حضرت رضا علیه السلام دوات و کاغذی طلب نمود و به فضل فرمود بنویس : ... و خمس از تمام مال واجب است، یک بار ... )

لا یخفی که از انضمام این روایت و سایر روایات باب خمس، محرز می‌شود که مقصود امام رضا علیه السلام از مال همان ربح و منفعت است. اینک حضرت در اینجا با تعبیر «من جمیع المال» تصریح دارند که در جمیع مال و منفعت حاصله خمس واجب است که قهرا شامل هدیه و هبه هم می‌شود.

روایت چهارم : نقل عیسی بن المستفاد از امام کاظم علیه السلام از امام صادق علیه السلام

و عنه، عن أبيه، قال: دعا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله أبا ذرّ و سلمان و المقداد، فقال لهم: تعرفون‌ شرائع‌ الإسلام‌ و شروطه‌؟

قالوا: نعرف ما عرّفنا اللّه و رسوله. فقال‌: هي و اللّه أكثر من أن تحصى‌ ... و إخراج الخمس من كلّ ما يملكه أحد من النّاس‌ ...[4]

(به سند مذکور نقل شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله ابوذر و سلمان و مقداد را طلب نمود و فرمود : آیا شریعت اسلام و شرائط آن را میدانید؟ ایشان جواب دادند: آنچه را خدا و رسول فرموده اند آگاهیم؛ حضرت فرمود : به خدا قسم این ها بیشتر از آن است که شمرده شوند ... و اخراج خمس از کل چیزی که هر یک از مردم مالک آن می‌شوند.)

«کل ما یملکه» عمومیت دارد و شامل هر نوع فائده ای می‌شود از جمله هدیه و هبه را نیز دربرمی‌گیرد.

در این روایت هم حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله می‌فرماید در هر چیزی که به ملک انسان در بیاید، اخراج خمس آن واجب است که قهرا تعبیر «کل ما یملکه» شامل هدیه هم می‌شود. فثبت المطلوب

فتحصل من جمیع ما ذکرنا که مبنائا ( یعنی جمع بین روایات و ادله که مقتضی تعلق خمس به مطلق فوائد است) و به حسب نصوص و ظواهری که در هدیه و هبه استشهاد شد، برای ما محرز است که قطعا هدیه و هبه متعلق خمس است.

لا یخفی که به حسب همان مبنا و ملاک ثابت شده ،که در مطلق فائده خمس مترتب است، قهرا شامل جایزه و برخی از عناوین مستحدثه روزگار ما مثل کالابرگ و رایانه و سود سهام عدالت خواهد بود. بنابراین همه این امور البته بر فرض آنکه زائد و فاضل بر مؤونه سال بوده باشد قهرا متعلق خمس است.


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo