1405/08/17
بسم الله الرحمن الرحیم
مباحث مربوط به استثناء مؤونه از خمس/ارباح المكاسب /كتاب الخمس
موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /مباحث مربوط به استثناء مؤونه از خمس
در بحث فقه ثابت شد که باید قبل از پرداخت خمس، مؤونه ها را خارج کرد.
مؤونه هم بیان شد که دو قسم است. مؤونه تحصیل ربح و مؤونه معاش زندگی مکلف و عیال او
با استناد به ادله و خصوصا روایات باب، کل مؤونه ها معاف از خمس هستند.
نکته مهم در بحث :
یک تفاوت اساسی بین این دو نوع مؤونه ها وجود دارد، و آن اینست که مؤونه تحصیل ربح اختصاص به ارباح المکاسب ندارد بلکه در بحث معدن و کنز و غوص هم لازم است یعنی باید قبل از بررسی نصاب مؤونه تحصیل این امور کسر شود و پس از آن اگر ربح حاصله به نصاب رسید خمس دارد؛ اما مؤونه معاش در خصوص ارباح المکاسب معاف هستند. یعنی در خصوص ارباح المکاسب پس از کسر هزینه زندگی بر اساس مقیاس سال گر چیزی اضافه آمد متعلق خمس است. ولی در سائر متعلقات خمس که هفت مورد بود مثل معادن و کنز مؤونه معاش خارج از خمس نیست؛ بلکه باید خمس آن را پرداخت کرد و تنها مؤونه تحصیل ربح معاف است و در صورت تحقق نصاب مورد نظر خمس واجب است. یعنی بعد از کسر مؤونه تحصیل ربح، اگر مقدار باقی مانده به نصاب لازم رسید، باید ابتدا خمس را پرداخت کرد و سپس در مابقی تصرف کرد. بنابراین مؤونه معاش اختصاص به ارباح المکاسب دارد. ادله این نظریه در باب خود معادن و کنوز بحث خواهد شد.
تذکر :
این مؤونه بر اساس چه مقیاسی محاسبه میشود؟
آیا مؤونه سال معاف از خمس است، یا مؤونه هفتگی و ماهانه و روزانه؟
مؤونه ها متفاوت هستند. مثل خوراک، مؤونه روزانه است. یا مثلا هزینه استخر، مؤونه هفتگی است. یا مثلا لباس برای عده ای مؤونه ماهانه است.
حالا کدام مؤونه معاف از خمس است؟
پس از اثبات لزوم کسر مؤونه، اینک صحبت اینست که ملاک و شاخص کسر مؤونه ها سال میباشد.
نه مؤونه روز و هفته و ماه
دلیل این ادعا :
دلیل اول : سیره متشرعه متصله به عصر معصوم
سیره متشرعه بر اخراج مؤونه سنه بوده و هست و این سیره تا عصر معصوم ادامه دارد.
نکته مهم اینست که این قید سنه، ظرف محاسبه است. لازم نیست لزوما از سنه عبور کرد. لذا ممکن است در ابتدای سال خمسی مبلغ هنگفتی به دست برسد که میداند هر چه کند باز اضافه می آید از سالش، لذا محاسبه ظرف یک سال ملاک است و لذا میتواند هم اکنون خمس را پرداخت کند.
دلیل دوم :
اطلاق و انصراف لفظ مؤونه به هزینه های سالیانه
در شرائط صدر اسلام، عرف متشرعه دخل و خرج مالی خود را بر اساس سال محاسبه میکردند.
چون نوعا ارباح سالیانه بوده اند طبعا خرج ها و مؤونه ها را با همین ملاک سالیانه محاسبه میکردند مضاف بر اینکه ارتکاز ذهنی متشرعه هم همین بوده است.
دلیل سوم : روایات باب
ما به سه نمونه از روایات اشاره میکنیم.
مورد اول : بخشی از صحیحه طویله علی بن مهزیار
..فَأَمَّا اَلَّذِي أُوجِبُ مِنَ اَلْغَلاَّتِ وَ اَلضِّيَاعِ فِي كُلِّ عَامٍ فَهُوَ نِصْفُ اَلسُّدُسِ ...[1]
(اما آنچه واجب میکنم از غلات و زمین های کشاورزی، در هر سال، آن مقدار یک دوازدهم است.)
در این روایت حضرت تصریح میفرماید ظرف و مقیاس هرسال است.
مورد دوم : بخش دیگری از صحیحه طویله علی بن مهزیار
...فَأَمَّا اَلْغَنَائِمُ وَ اَلْفَوَائِدُ فَهِيَ وَاجِبَةٌ عَلَيْهِمْ فِي كُلِّ عَامٍ...
(اما غنائم و فوائ، واجب است خمس ان در هر سال)
حضرت باز هم قید عام و سال را بیان میفرماید.
مورد سوم : بخش دیگری از صحیحه طویله علی بن مهزیار
... وَ إِنَّمَا أَوْجَبْتُ عَلَيْهِمُ اَلْخُمُسَ فِي سَنَتِي هَذِهِ فِي اَلذَّهَبِ وَ اَلْفِضَّةِ اَلَّتِي قَدْ حَالَ عَلَيْهَا اَلْحَوْلُ ...
(و واجب کردم خمس را بر ایشان در این سال در طلا و نقره ای که یکسال از آن گذشته باشد.)
در این بخش از طویله علی بن مهزیار نیست حول و یک سال را بیان میفرماید.
مضاف بر اینکه بیان سنتی قرینه بر همین مطلب است.
تذکر : در این بخش مورد سوم، کسی نباید توهم کند که طلا و نقره، مقصود مصادیق زکات باشد؛ چرا که حضرت تاکید به سنه و حول فرموده اند. مضافا اینکه نقدین در زکات هر طلا و نقره ای نیست بلکه طلا و نقره مسکوک است، یعنی سکه شده باشد.
علی ای حال، همانطور که مشخص است، در این صحیحه علی بن مهزیار چندین بار به اشکال مختلف اشاره به این دارد که ظرف محاسبه مؤونه ها سال است و حضرت بالصراحه ظرف محاسبه خمس را سال معرفی میکند.
مورد چهارم : مکاتبه محمد همدانی
... فَكَتَبَ ع بَعْدَ مَئُونَتِهِ وَ مَئُونَةِ عِيَالِهِ وَ بَعْدَ خَرَاجِ السُّلْطَان[2]
(حضرت در پاسخ سوال راوی نوشت : بعد از اخراج مؤونه و هزینه و هزینه نانخورانش و بعد از مالیات و خراج سلطان)
وجه استشهاد به این روایت، تعبیر بعد خراج سلطان است چرا که بالبداهه خراج و مالیات سلطان را سالی یکبار و سالیانه پرداخت میکردند و لذا به همین قرینه از تعبیر مؤونته و مؤونه عیاله همان مخارج سالیانه خواهد بود.
مورد پنجم: روایات تحدید فقر به سال
مثل بعضی از روایات باب زکات که فقیر را معرفی کرده که کسی است که خرج و مخارج یک سال را نداشته باشد.
وروى يونس بن عمار قال: سمعت أبا عبدالله (عليه السّلام) يقول: تحرم الزّكاة على من عنده قوت السنّة، وتجب الفطرة على من عنده قوت السنّه.[3]
(حرام است زکات گرفتن بر کسی که قوت یکسال خود را دارد و واجب است پرداخت فطریه بر کسی که قوت سالش را دارد.)
هرچند کهاین روایت مربوط به کتب زکات است ولی به لحاظ آنکه ملاک فقر و غناء را برای وجوب زکات فطره و مستحق زکات، سال معرفی کرده است، پس مشخص است که ملاک خرج و مخارج و مؤونه ها هم سال میباشد.
باز تکرار میکنیم که ملاک محاسبه، سال است، نه گذشت یکسال