1405/08/16
بسم الله الرحمن الرحیم
مباحث مؤونه و معافیت آن از خمس/ارباح المكاسب /كتاب الخمس
موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /مباحث مؤونه و معافیت آن از خمس
عرض تسلیت ایام شهادت حضرت صدیقه سلام الله علیها
عرض شد مقام سوم در رابطه با استثنا مؤونه است. یعنی بعد از اثبات تعلق خمس به مطلق فوائد، اهل بیت علیهم السلام به عنوان ذی حق حقیقی از باب لطف فرموده اند امتثال این فریضه بعد از کسر مؤونه هاست.
به عبارتی شرط فریضه خمس، اخراج هزینه ها و مؤونه هاست.
در این مساله دو مؤونه متصور است. یکی مؤونه تحصیل ربح و دیگری مؤونه معاش زندگی که هر دو این موارد مستثنا هستند.
هر چه مصداق مؤونه شد، معاف از خمس است.
ادله استثنا هر یک از دو مؤونه هم بیان شد. سه دلیل ارائه شد بر معافیت مؤونه های تحصیل ربح که گذشت.
در مؤونه های معاش زندگی هم ادله ای بیان میشود.
دو دلیل در این مقام وجود دارد. دلیل اول سیره متشرعه بود که بیان شد و گذشت.
دلیل دوم : روایات باب
چندین روایت موجود است که به بیان دو سه مورد اکتفا میکنیم.
روایت اول : مکاتبه ابراهیم بن محمد از امام هادی علیه السلام
عَلِيُّ بْنُ مَهْزِيَارَ قَالَ: كَتَبَ إِلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلْهَمْدَانِيُّ أَقْرَأَنِي عَلِيٌّ كِتَابَ أَبِيكَ فِيمَا أَوْجَبَهُ عَلَى أَصْحَابِ اَلضِّيَاعِ «أَنَّهُ أَوْجَبَ عَلَيْهِمْ نِصْفَ اَلسُّدُسِ بَعْدَ اَلْمَئُونَةِ وَ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى مَنْ لَمْ تَقُمْ ضَيْعَتُهُ بِمَئُونَتِهِ نِصْفُ اَلسُّدُسِ وَ لاَ غَيْرُ ذَلِكَ » فَاخْتَلَفَ مَنْ قِبَلَنَا فِي ذَلِكَ فَقَالُوا يَجِبُ عَلَى اَلضِّيَاعِ اَلْخُمُسُ بَعْدَ اَلْمَئُونَةِ مَئُونَةِ اَلضَّيْعَةِ وَ خَرَاجِهَا لاَ مَئُونَةِ اَلرَّجُلِ وَ عِيَالِهِ فَكَتَبَ وَ قَرَأَهُ عَلِيُّ بْنُ مَهْزِيَارَ - «عَلَيْهِ اَلْخُمُسُ بَعْدَ مَئُونَتِهِ وَ مَئُونَةِ عِيَالِهِ وَ بَعْدَ خَرَاجِ اَلسُّلْطَانِ ».[1]
(به سند مذکور از ابراهیم بن محمد همدانی که نامه نوشت به امام هادی علیه السلام که علی بن مهزیار نامه پدر شما را بر من قرائت کرد در آنچه واجب فرمود بر اصحاب کشاورزی که حضرت امام جواد علیه السلام واجب کرد یک دوازدهم را بعد از اخراج مؤونه و بر کسی که فائده کشاورزی اش کفایت هزینه هایش را نمیکند چیزی واجب نیست. بین عده ای از افرادی که این نامه را متوجه شدند، اختلاف شد. بعضی گفتند : در زمین کشاورزی خمس واجب است بعد از کسر هزینه های خود کشاورزی و مالیات ان و ... نه مؤونه زندگی کشاورز و مؤوننه نانخور های او. حضرت پاسخ دادند و علی بن مهزیار نامه را خواند که خمس واجب است بر کشاورز بعد از کسر مؤونه ها و هزینه های خودش و نانخور هایش و بعد از کسر خراج سلطان و حاکم)
این روایت هم مضمره نقل شده و هم مظهره و با اسم شریف حضرت هادی علیه السلام که در نقل کافی بیان شده است.
در این روایت حضرت به وضوح تصریح فرمودند که خمس پس از کسر مؤونه های مکلف و مؤونه های عیال او میباشد.
روایت دوم : نقل ابن ابی نصر بزنطی
عدَّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد عن ابن أبي نصر قال: كتبت إلى أبي جعفر (عَلَيهِ السَّلَامُ): الخمس اخرجه قبل المؤونة أو بعد المؤونة؟ فكتب: بعد المؤونة[2]
(به سند مذکور از امام جواد علیه السلام سوال شد به نحو مکاتبه که خمس را بعد از مؤونه بدهم یا قبل از آن؟ حضرت فرمود: بعد از اخراج مؤونه)
حضرت در جواب تصریح فرمودند به اخراج مؤونه به نحو مطلق که شامل مطلق فوائد زندگی میشود.
امتیاز این روایت اینست که در خصوص ما نحن فیه وارد شده است چرا که سوال در رابطه با اخراج مؤونه است، حضرت در پاسخ سوال میفرماید : پرداخت خمس بعد از مؤونه است و این کلام اطلاق دارد و شامل مؤونه خود و عیالش میشود و حتی شامل مؤونه تحصیل ربح هم میشود و لذا مدعا ثابت است.
روایت سوم : روایت علی بن راشد
علِيُّ بْنُ مَهْزِيَارَ قَالَ قَالَ لِي أَبُو عَلِيِّ بْنُ رَاشِدٍ: قُلْتُ لَهُ أَمَرْتَنِي بِالْقِيَامِ بِأَمْرِكَ وَ أَخْذِ حَقِّكَ فَأَعْلَمْتُ مَوَالِيَكَ ذَلِكَ فَقَالَ لِي بَعْضُهُمْ وَ أَيُّ شَيْ ءٍ حَقُّهُ فَلَمْ أَدْرِ مَا أُجِيبُهُ فَقَالَ «يَجِبُ عَلَيْهِمُ اَلْخُمُسُ » فَقُلْتُ فَفِي أَيِّ شَيْ ءٍ فَقَالَ «فِي أَمْتِعَتِهِمْ وَ ضِيَاعِهِمْ » قَالَ وَ اَلتَّاجِرُ عَلَيْهِ وَ اَلصَّانِعُ بِيَدِهِ فَقَالَ «ذَلِكَ إِذَا أَمْكَنَهُمْ بَعْدَ مَئُونَتِهِمْ ».
[تهذیب الاحکام - مجلد ۴، صفحه ۱۲۳]
(به سند مذکور از ابن راشد که به حضرت عرض کرد ما امر شما را تبلیغ کردیم. عده ای از شیعیان گفتند حق اهل بیت علیهم السلام چیست که ما اداء کنیم؟ من نمیدانستم چه پاسخ بدهم. حضرت فرمود : بر شیعیان خمس واجب است. عرض کردم : در چه چیزهایی خمس واجب است؟ فرمود در کالاها و زمین های کشاورزی. عرض کرد : تجارت و ساخته های دستی ایشان هم مشمول خمس است؟ فرمود : ان هم هست اگر بعد از مؤونه زائد باشد.)
حضرت در نهایت روایت فرمودند هرگاه بعد از اخراج مؤونه، کفایت زندگی محقق شد، فاضل از مؤونه و کفایت، متعلق خمس است. این مؤونه مطلق است و کل مؤونه را شامل است.
همین فقره پایانی مورد نظر است که این تعبیر مؤونتهم مطلق است و مؤونه خود و عیال را شامل است. به خصوص اینکه اینجا ترک استفصال شده یعنی راوی نمی پرسد مؤونه چه کسی مقصود است که ترک استفصال قرینه بر اراده اطلاق است.
در واقع راوی چندین مرتبه سوال کرد و جواب شنید. اما بعد از جواب حضرت، دیگر سوالی نمیکند و اطلاق را میفهمد و حجت است این اطلاق.