موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /تتمه روایات مربوط به تعلق خمس به مطلق فوائد

بیان شد در موضوع ارباح المکاسب که این وجوب به چه چیزی تعلق گرفته است، به حسب قرائن و ادله، موضوع ارباح المکاسب، مطلق فوائد است. یعنی هر نوع فوائدی که حاصل شود، متعلق خمس است. لذا مقصود ارباح المکاسب، خصوص ارباح التجارات نیست، یا خصوص ارباح حاصله از کاسبی نیست، همچنین ارباح حاصله از اکتساب و تکسب نیست.

وجوب در این مقوله تعلق به مطلق فوائد گرفته است.

ادله این مطلب هم سه دلیل است که اولین دلیل و مهمترین دلیل روایات هستند.

دو مورد از روایات بیان شد.

سومین روایت :

صحیحه طویله علی بن مهزیار از امام جواد علیه السلام :

... وَ الْغَنَائِمُ وَ الْفَوَائِدُ يَرْحَمُكَ اللَّهُ فَهِيَ الْغَنِيمَةُ يَغْنَمُهَا الْمَرْءُ وَ الْفَائِدَةُ يُفِيدُهَا وَ الْجَائِزَةُ مِنَ الْإِنْسَانِ لِلْإِنْسَانِ الَّتِي لَهَا خَطَرٌ عَظِيمٌ وَ الْمِيرَاثُ الَّذِي لَا يُحْتَسَبُ مِنْ غَيْرِ أَبٍ وَ لَا ابْنٍ وَ مِثْلُ عَدُوٍّ يُصْطَلَمُ‌ فَيُؤْخَذُ مَالُهُ وَ مِثْلُ مَالٍ يُؤْخَذُ لَا يُعْرَفُ لَهُ صَاحِبُه‌ ...[1]

(ترجمه : و غنائم و فوائد که خدا تو را رحمت کند، پس آن ها غنائمی است که شخص به غنیمت میگیرد و فائده ای که به دستش می آورد و جائزه از انسانی به انسان دیگر که آن جائزه ارزش بالایی دارد و میراث که من حیث لا یحتسب باشد و از غیر پدر و فرزند باشد و مثل مال دشمنی که مستاصل شد و مالش گرفته شده و مثل مالی که به دست می آید و صاحبش شناخته شده نیست.)

در این روایت فوائد عطف بر غنائم است و به صیغه جمع هم بیان شده و محلی به ال استغراق هم شده است که دلالت می‌کند بر مطلق فوائد و همه فوائد را شامل می‌شود و مهمتر از آن فرمایش خود حضرت است که در مقام تبیین این فوائد به موارد و مصادیقی اشاره می‌فرماید که آن مصادیق نه ربح تجاری هستند و نه کسب عرفی به حساب می‌آیند و بعضی از آن ها حتی مصداق اکتساب و تکسب هم نیستند. فلذا این روایت هم دلیل خوبی ست که مقصود مطلق منابع و فوائد است هرچند اختیاری نباشد مثل ارث و یا مال مورد وصیت که اختیاری نیست.

علی ای حال هم از صدر روایت، هم از تعبیر «یغنمها و یفیدها» که شامل تمام فوائد است و هم مصادیق مذکور در لسان امام جواد علیه السلام، ثابت می‌شود که خمس به مطلق فوائد تعلق دارد.

روایت چهارم :

روایت جناب ابوبصیر از امام صادق علیه السلام :

…كَتَبْتُ إِلَيْهِ فِي الرَّجُلِ يُهْدِي لَهُ مَوْلَاهُ وَ الْمُنْقَطِعِ إِلَيْهِ هَدِيَّةٌ تَبْلُغُ‌ أَلْفَيْ‌ دِرْهَمٍ‌ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ هَلْ عَلَيْهِ فِيهَا الْخُمُسُ فَكَتَبَ ع الْخُمُسُ فِي ذَلِك‌ … [2]

(السرائر، 3/606)

در این روایت هم هدیه نه جزء ارباح التجارات است و نه جزء ارباح کاسبی و اکتسابی و تکسبی

موضوع این روایت فائده ای است که از طریق هدیه حاصل شده است و حضرت صراحتا حکم به وجوب خمس در آن فرموده است در حالی که معلوم است این هدیه نه ربح تجاری است و نه ربح کاسبی است و نه عنوان تکسبی و اکتسابی دارد. پس معلوم میشود که موضوع خمس مطلق فائده می‌باشد.

روایت پنجم :

روایت علی بن مهزیار از محمد بن الحسن الاشعری :

سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: كَتَبَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي ع أَخْبِرْنِي عَنِ الْخُمُسِ أَ عَلَى جَمِيعِ مَا يَسْتَفِيدُ الرَّجُلُ مِنْ قَلِيلٍ وَ كَثِيرٍ مِنْ جَمِيعِ‌ الضُّرُوبِ‌ وَ عَلَى الصُّنَّاعِ وَ كَيْفَ ذَلِكَ فَكَتَبَ بِخَطِّهِ الْخُمُسُ بَعْدَ الْمَئُونَةِ. (تهذیب/ 4 /123)

آیا خمس در جمیع ما یستفید الرجل است؟ در تمام فوائد است؟ از هر قسمی که باشد؟ در واقع سوال از مطلق فوائد است.

در ادامه روایت من جمیع الضروب اطلاق را بیان میفرماید.

در این روایت همانطور که در متن سوال پیداست، تمام انواع و اقسام فائده ای که برای یک مرد در زندگی اش حاصل می‌شود حضرت حکم به وجوب خمس آن فرموده است. فثبت المطلوب

جمع بندی روایات :

متعلق خمس در ارباح المکاسب، مطلق فوائد است. دلیل بر این ادعا سه دلیل است.

دلیل اول روایت بود که 5 مورد را بیان کردیم.

از این پنج مورد، بعضی نص است مثل «کل ما افاد الناس» و بعضی ظهور دارد. جهت بیان روایات مختلف، تفسیر روایات با روایات است که از مجموع روایات فائده مستقل به دست می‌آید (مثل تواتر اجمالی) که فقیه به اطمینان می رسد که مقصود امام مطلق فوائد است.

ان قلت :

وقتی در کنار این روایات، برخی اخبار دال بر ارباح التجارات و ارباح اکتسابی و تکسبی وجود دارد و این اخبار قسم دوم، تخصیص می‌زند روایات مورد استناد شما را مثل تخصیص اکرم العلماء با لاتکرم الفساق؛ در این مثال عام با خاص، تخصیص خورده است.

در ما نحن فیه هم روایات مطلقه داریم که مورد استناد شما بود. در طرف مقابل روایات خاص داریم که صرفا ارباح را خاص به ارباح تجارات و اکتسابات می‌داند.

در واقع این روایات مطلق هستند و آن روایات خصوص تکسب و اکتساب، مقید هستند پس قهرا حسب قاعده باید حمل مطلق بر مقید شود و بگوییم مقصود از روایات مطلق فائده همین خصوص تکسب و اکتساب می‌باشد. مثل همان مثال اکرم العلماء و لا تکرم العالم الفاسق که حمل مطلق بر مقید می‌شود و در نتیجه می‌گوییم اکرام علمای عادل مقصود است، نه هر عالمی

فهکذا در ما نحن فیه روایات مطلق فایده، حمل بر روایات خصوص تکسب شده و در نهایت ملاک همین خصوص ارباح تکسبی و اکتسابی خواهد بود.