موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /وجه صدور اخبار تحلیل

بیان شد اخبار تحلیل ظاهر و باطنی دارد. در ظاهر این اخبار تعارض و تمانع است که البته به لطف خداوند تعارض بیان و حل شد. لکن مقصود اصلی در این اخبار تحلیل، اسرار باطنی آنهاست که موضوع اصلی ماست. در این اسرار باطنی دو نکته بیان شد.

اولا در بعضی از شرائط خمس به دست دشمنان می‌رسیده و یا تحویل خمس مضر به حال شیعیان بوده و در آن شرائط خمس را تعطیل کردند تا جان و مال شیعه حفظ شود و یا موجب تقویت دشمن نشود.

ثانیا تحلیل در شرائط و زمان و افراد خاص بوده است.

اما نکته سوم و چهارم که اصل اسرار تحلیل همینجاست، باید بیان کنیم.

نکته سوم :

اگر به اخبار تحلیل توجه شود، در برخی دیگر از این اخبار تحلیل، تحلیل فقط برای منتَقَلُ الیه المال است و شامل منتقَلُ عنه المال نمی‌شود؛ بیان مطلب از این قرار است که تحلیل برای کسی است که خمس به دستش رسیده است، نه برای کسی که از مالش خارج می‌شود. مثلا در روایتی از قمّاط که محضر حضرت رسیدند و در مورد خمس سوال کردند و حضرت فرمودند انصاف نیست که ما علاوه بر خمس مال خودتان، نسبت به اموالی که از کسی به دست شما می‌رسد که اهل خمس نیست، مکلف کنیم شما را به پرداخت خمس و این نکته و وجه، مورد نظر استاد معظم است چرا که اگر مهمان کسی شدید که یقین دارید خمس نمی‌دهد، تصرف در اموالش مجاز و حلال است. اگر در جایی باشد که شک دارید مال مورد نظر خمس داده شده یا نشده، همه فقها فرمودند تکلیفی نیست. اما در موردی که بیان شد که یقین است، نظر استاد معظم اینست که در این موارد تصرف در چنین مالی برای منتقل الیه مجاز است، هرچند برای منتقل منه مجاز نیست.

نکته چهارم :

وجه این تحلیل ها، اینست که امام می‌فرماید خمس ملک منصب امامت است و لذا تصمیم با امام است که کلّ آن را ببخشد یا مواردی را ببخشد یا در سال و زمان خاصی ببخشد یا حتی مقدارش را جابجا می‌فرماید. در عصر غیبت هم به حسب روایات گذشته مبتی بر «انهم حجتی علیکم» و «جعلته علیکم حاکما» و «جعلته قاضیا» ملک منصب فقاهت است البته فقیه جامع الشرائط که جانشین و نائب امام زمان ارواحنا فداه است.

تفصیل مطلب :

در حقیقت باید گفت که امام معصوم علیه السلام دو حیثیت دارد. یک حیثیت حجت خدا بودن است. تجلی خدایی خداست. قلب پاک ایشان محل هبوط اراده الهی است. این حیثیت تفضلی است، و نه اکتسابی که خداوند اراده فرموده به نحو تکوینی که این ذوات مقدس علیهم السلام محل این صفات باشند. از ازل همه چیز عند الله معلوم بوده است و همین علم موجب تفضل است.

در این حیثیت اول احدی با ذوات مقدسه قابل قیاس نیستند.

لکن حیثیت دوم، حیثیت رهبری در جامعه اسلامی است که این حیثیت به فقیه جامع الشرائط می‌رسد و قهرا اختیارات هم به فقیه می‌رسد و فقیه می‌تواند در مواردی تحلیل کند و یا مقدار را تغییر دهد.

اینکه امام خمینی ره فرمود : «ولایت فقیه همان ولایت رسول الله صلی الله علیه و اله است» از این باب است.

و بالاخره از نظرما اصلا اخبار تحلیل در مقام اثبات اینست که خمس ملک منصب امامت بوده است و هر امامی در عصر خودش به لحاظ شرائط حاکم و اقتضائات زمانی نسبت به خمس تصمیمی گرفته است که آیا کلا تحلیل شود یا خیر و یا نسبت به چه کسانی تحلیل شود و یا در برخی شرائط به جای تحلیل، تخفیف بوده است مثل عصر امام جواد علیه السلام که این فریضه خمس به جای خمس (یک پنجم)، نصف السدس امر فرمودند که این تخفیف خوبی در آن سال برای شیعیان شد.

بنابراین به لحاظ اینکه اهل بیت علیهم السلام خودشان در عصر غیبت برای فقیه جامع الشرائط جعل حاکمیت و ولایت کرده اند پس خمس هم در عصر غیبت ملک منصب فقاهت خواهد بود و بر فقیه لازم است بدور از هوای نفس و صرفا برای رسیدن به مناطات رضای مولا سهم امام و سهم سادات را بر اساس مصالح مربوطه مصرف نمایند بنابراین به نظر ما در عصر غیبت کل خمس باید در اختیار فقیه جامع الشرائط قرار بگیرد و ایشان هم وظیفه دارد که وضعیت سادات مکرم را با لحاظ نسبت اقتضائات جامعه اسلامی تامین بکند؛ لذا لازم نیست لزوما خمس تقسیم بر دو شود و سهم امام و سهم سادات شود، بلکه فقیه می‌تواند مقدار اندکی را برای سادات مصرف کند و باقی مال خمس را در جای دیگر مصرف کند یا بالعکس ممکن است بگوید کل خمس را به فقرا سادات بدهید.

و اما مضاف بر آنچه بیان شد در پایان این مبحث و مقام اول توجه به دو نکته لازم است.

نکته اول :

آنچه از تحلیل در اخبار مذکور و موسوم به تحلیل دیده می‌شود نوعا و بلکه طرا تحلیل در عصر حضور و عصر خود اهل بیت علیهم السلام بوده است نه آنکه در عصر غیبت باشد.

در واقع باید از آقایان سوال کرد که تحلیل در این روایات، کجا گفته شده که مربوط به عصر غیبت است؟ بر فرض اسرار اخبار تحلیل را نپذیریم، بعضی از این روایات مربوط به دوره حضور است و ربطی به دوران غیبت ندارد.

نکته دوم :

ثانیا آنچه که نقض اشکار و قطعی و بیّن نسبت به فرض مذکور به چشم می‌خورد عبارت از سیره عملیه و ارتکاز شرعی بین متشرعین در همان عصر حضور اهل بیت علیهم السلام است فلذا به خاطر همین سیره عملی و ارتکاز ذهنی بوده است که این همه روایات مفصل داریم و از ناحیه همین متشرعین سوالات مختلف در ابواب مختلف خمس از ذوات مقدسه حضرات اهل بیت علیهم السلام استفسار می‌کرده اند.

در کنار اخبار تحلیل، سیره متشرعه و ارتکازات دوره حضور را ملاحظه کنید. از همین شهر قم خمس می‌فرستادند. بله تحلیل مقطعی و با تحفظ بر همان نکات قبلی بوده است.

مضاف بر اینکه این حجم از روایات در باب خمس و مؤونه و ... را کنار گذاشته اید و به بیست روایت تحلیل اخذ کرده اید. بنابراین این حجم از جستجو و فحص از خمس و احکامش توسط راویان در عصر حضور هم دال بر سیره است.

به لطف خدا بحث از مقام اول (اثبات تعلق خمس به ارباح المکاسب) به پایان رسید و ثابت شد که به منافع و ارباحی که از درآمد ها حاصل می‌شود قطعا مترتب است و این اخبار تحلیل هم نتوانست جلوی این اخبار و روایات را بگیرد و آنها را نقض کند.

قد تم مقام الاول