موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /موانع تمسک به اخبار تحلیل

سخن در موانع تمسک به اخبار تحلیل است. بیان شد چند مانع وجود دارد که دو مورد آن بیان شد.

این موانع خالی از قیل و قال نیست و البته در مانع اول ادعای تخصیص هم باید از مسیر فنی خودش تحلیل شود لکن اصل جواب در مطالب پایانی این بحث ارائه خواهد شد.

مانع سوم : لزوم سلب قدرت از فقیه در دوران غیبت

بعد از شهادت رسول الله صلی الله علیه و اله، خدای حکیم جامعه را رها نمی‌کنند و زحمات 23 ساله رسول الله صلی الله علیه و اله بی مراعی رها نخواهد شد بلکه حکمت و اراده الهی اینست که جامعه بدون ولی نماند.

در عصر غیبت هم همین ملاک و معیار و مناط ثابت است. مگر ممکن است وقتی دست مردم از امام معصوم کوتاه می‌شود و ابتلا و امتحان عجیب در عصر غیبت آغاز شود، خداوند هم جامعه را مطلقا رها کند. امکان ندارد. در برخی از روایات به مکلفین دستور داده است که در عصر غیبت برای امور دینی شان باید به فقیه جامع الشرائط رجوع کنند. کما عن مولانا صاحب العصر و الزمان ارواحنا فداه که فرمود : «أَمَّا الْحَوَادِثُ‌ الْوَاقِعَةُ فَارْجِعُوا فِيهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِيثِنَا»[1] و برای اطمینان متشرعین فقیه جامع الشرائط را نماینده خود معرفی فرموده است کما اینکه فرمود «انهم حجتی علیکم»[2] و فرمود «فَإِنِّي قَدْ جَعَلْتُهُ عَلَيْكُمْ حَاكِما»[3] و ْ «فَإِنِّي قَدْ جَعَلْتُهُ‌ قَاضِيا»[4] این فرمایش فقط به معنای مسائل شکیات و غسل و وضو نیست که از فقها سوال کنید؛ خیر رجوع به رواه حدیث، فراتر از این مباحث است چرا که در روایات فرمود «جعلته حاکما و قاضیا» پس بحث بالاتر از این صحبت هاست. لذا چنین شخصیتی نائب حضرت بوده و وظیفه اداره و سرپرستی جامعه را دارد و بناست در این عصر غیبت فقیه جامع الشرائط، ولایت و حکومت داشته باشد. و دقیقا به همین منظور جهت پشتوانه مالی خمس را که در عصر حضور در اختیار منصب امامت بود در عصر غیبت در اختیار منصب فقاهت قرار داد تا بتواند به کمک آن مسئولیت خود را در سرپرستی از جامعه اسلامی ایفا کند که این امر در نظر ما مسلّم است.

با توجه به این مقدمه باید بگوییم، تمسک به اخبار تحلیل و اخذ به ظاهر آن و تعطیلی خمس، قهرا نقض این غرض حضرت در عصر غیبت خواهد بود و منافات با دستور خودش نسبت به رجوع به فقیه دارد و مستلزم سلب قدرت ولایت از ولی فقیه است چرا که بیان شد شان فقیه سرپرستی جامعه است که بدون امکانات ممکن نیست در حالی که حفظ جایگاه ولایت فقیه در عصر غیبت از اهم واجبات است؛ لذا ادعای تحلیل خمس در عصر غیبت بر اساس روایات مذکور، قدرت فقیه را هم سلب می‌کند.

مانع چهارم : صراحت و ظهور برخی از روایات خمس

این روایات به وضوح و روشنی دلالت بر ترتب وجوب خمس در اشیاء و موارد خاص دارد.

این مقام شبیه به مانع اول است که البته اینجا نص در مقابل ظاهر قرار می‌گیرد و از حیث فنی نصوص مقدم هستند.

مثل روایت محمد بن ابی عمیر :

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِيَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَذَانِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: الْخُمُسُ‌ عَلَى‌ خَمْسَةِ أَشْيَاءَ عَلَى الْكُنُوزِ وَ الْمَعَادِنِ وَ الْغَوْصِ وَ الْغَنِيمَةِ وَ نَسِيَ ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ الْخَامِسَ.[5]

(به سند مذکور ار امام صادق علیه السلام : خمس در پنج چیز واجب است در گنج و معدن و غواصی و غنائم و مورد پنجم را فراموش کرد)

ابن ابی عمیر از اجلّاء است و تعبیر غیر واحد دال بر کثرت است که از افراد زیادی نقل شده است.

این روایت صراحت دارد که خمس در امور مذکور واجب است و اطلاق هم دارد که این خود مانعی برای تمسک به اخبار تحلیل است.

نکته مهم اینست که جملات عددیه مفهوم ندارد لذا اینجا حضرت پنج مورد را بیان فرموده است وگرنه اصل متعلقات هفت یا هشت مورد است که سابقا بیان شده است.

مانع پنجم : احادیث لعن مستحلین خمس

در بین روایات، روایاتی ضد تحلیل داریم که صراحتا تصرف در خمس و اموال اهل بیت علیهم السلام را منع کرده است در حدی که متصرف در این اموال محل لعن و نفرین واقع شده است کما دل علیه قوله عجل الله فرجه الشریف «... وَ مَنْ‌ أَكَلَ‌ مِنْ‌ مَالِنَا شَيْئاً فَإِنَّمَا يَأْكُلُ فِي بَطْنِهِ نَاراً وَ سَيَصْلَى سَعِيراً» [6]

علی ای حال این مانع پنجم هم تمام است.

تا بدین مرحله پنج مانع از تمسک و اخذ به اخبار تحلیل بیان شد.

اما چند تذکر :

مستشکل روایات و اخبار تحلیل را درست فهم نفرموده است و این اخبار نه تنها معارض نیست بلکه متمم است. و اگر اخبار تحلیل نبود، مباحث فقهی ما ابتر بود. بنابراین طرد اخبار تحلیل به نحو مطلق، خطاست.

نکته اول - در برخی از این موارد تحلیل اینچنین به نظر می‌رسد که ای چه بسا مقصود این بوده است که خمس و حق اهل بیت علیهم السلام به دست دشمنان آنها نیافتد و سبب تقویت آنها نشود چرا که بنی امیه و بنی العباس با نام اسلام خمس را می‌گیرند و با قوت و قدرت گردن شیعه را می‌زدند فلذا حضرات معصومین با تحلیل خمس به شیعیانشان در چنین شرائطی جلوی آن فتنه را گرفته و از شیعیان خود حمایت و پشتیبانی کرده اند.

نکته دوم – از مجموع بما هو مجموع اخبار تحلیل به دست می آید که قطعا تحلیل مقطعی و محدود به زمان خاص و شرائط خاص و افراد خاص بوده است (مثل روایت عبدالعزیز بن نافع از امام صادق علیه السلام) یا مثلا در عصر امام صادق علیه السلام تحلیل شده ولی در عصر امام رضا علیه السلام تحلیل نشده است خلاصه اینکه هر امامی به لحاظ شرائط عصر خودش تصمیم مقتضی را میگرفته و ربطی به شرائط ما بعد و ما قبلش ندارد.

روایت عبدالعزیز مذکور بدین شرح است :

أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ نَافِعٍ قَالَ: طَلَبْنَا الْإِذْنَ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع وَ أَرْسَلْنَا إِلَيْهِ فَأَرْسَلَ إِلَيْنَا ادْخُلُوا اثْنَيْنِ اثْنَيْنِ فَدَخَلْتُ أَنَا وَ رَجُلٌ مَعِي فَقُلْتُ لِلرَّجُلِ أُحِبُّ أَنْ تَسْتَأْذِنَ بِالْمَسْأَلَةِ- فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ أَبِي كَانَ مِمَّنْ سَبَاهُ بَنُو أُمَيَّةَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ بَنِي أُمَيَّةَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَنْ يُحَرِّمُوا وَ لَا يُحَلِّلُوا وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ مِمَّا فِي أَيْدِيهِمْ قَلِيلٌ وَ لَا كَثِيرٌ وَ إِنَّمَا ذَلِكَ لَكُمْ فَإِذَا ذَكَرْتُ رَدَّ الَّذِي كُنْتُ فِيهِ دَخَلَنِي مِنْ ذَلِكَ مَا يَكَادُ يُفْسِدُ عَلَيَّ عَقْلِي مَا أَنَا فِيهِ فَقَالَ لَهُ أَنْتَ فِي حِلٍّ مِمَّا كَانَ مِنْ ذَلِكَ وَ كُلُّ مَنْ كَانَ فِي مِثْلِ حَالِكَ مِنْ وَرَائِي فَهُوَ فِي حِلٍّ مِنْ ذَلِكَ قَالَ فَقُمْنَا وَ خَرَجْنَا فَسَبَقَنَا مُعَتِّبٌ‌ إِلَى النَّفَرِ الْقُعُودِ الَّذِينَ يَنْتَظِرُونَ إِذْنَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لَهُمْ قَدْ ظَفِرَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ نَافِعٍ بِشَيْ‌ءٍ مَا ظَفِرَ بِمِثْلِهِ أَحَدٌ قَطُّ قَدْ قِيلَ لَهُ وَ مَا ذَاكَ فَفَسَّرَهُ لَهُمْ فَقَامَ اثْنَانِ فَدَخَلَا عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ أَحَدُهُمَا جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ أَبِي كَانَ مِنْ سَبَايَا بَنِي أُمَيَّةَ وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ بَنِي أُمَيَّةَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ قَلِيلٌ وَ لَا كَثِيرٌ وَ أَنَا أُحِبُّ أَنْ تَجْعَلَنِي مِنْ ذَلِكَ فِي حِلٍّ فَقَالَ وَ ذَاكَ إِلَيْنَا مَا ذَاكَ إِلَيْنَا مَا لَنَا أَنْ نُحِلَّ وَ لَا أَنْ نُحَرِّمَ‌ فَخَرَجَ الرَّجُلَانِ وَ غَضِبَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَلَمْ يَدْخُلْ عَلَيْهِ أَحَدٌ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ إِلَّا بَدَأَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ أَ لَا تَعْجَبُونَ مِنْ فُلَانٍ يَجِيئُنِي فَيَسْتَحِلُّنِي مِمَّا صَنَعَتْ بَنُو أُمَيَّةَ كَأَنَّهُ يَرَى أَنَّ ذَلِكَ لَنَا وَ لَمْ يَنْتَفِعْ أَحَدٌ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ بِقَلِيلٍ وَ لَا كَثِيرٍ إِلَّا الْأَوَّلَيْنِ- فَإِنَّهُمَا غَنِيَا بِحَاجَتِهِمَا[7]