موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /حل تعارض بین روایات در بحث تعلق خمس به ارباح المکاسب

بیانات به مناسبت سالروز شهادت جناب جعفر طیار علیه السلام

در سال هفتم یا هشتم هجری در جنگ موته در یک نبرد نابرابر بین 3000 مسلمان و 100 هزار از کفار، که رسول گرامی صلی الله علیه و اله و امیرالمومنین علیه السلام حضور نداشتند، فرماندهی بر عهده جناب جعفر طیار علیه السلام بود که در همین جنگ به شهادت رسیدند.

الحق و الانصاف عنایت ویژه ای از طرف نبی مکرم صلی الله علیه و اله به ایشان بوده است.

در وصف ایشان همین بس که فرمودند اگر بعد از شهادت رسول الله صلی الله علیه و اله دو شخصیت حضور داشتند، حق امیرالمومنین علیه السلام غصب نمی‌شد و مسیر تاریخ این‌چنین عوض نمی‌شد و این مصیبت بر بشریت نازل نمی‌شد. یکی جناب جعفر یکی جناب حمزه علیهما السلام

کتاب الخمس

بیان شد که عده ای فقها معتقدند بین اخبار تعلق خمس به ارباح المکاسب و اخبار تحلیل تعارض وجود دارد.

در این تعارض تکلیف چیست؟

اولا از تعارض بین روایات نباید وحشت کرد بلکه فقیه می‌داند که چگونه باید بین روایات متعارض را جمع کند. لکن مهمتر از این وجه جمع، نکته ای که مهم است، اینست که تعارض بین دو دسته از روایات یک ظاهری دارد و یک باطنی دارد.

فقیه سطحی نگر، همین تعارض را می‌بیند و نهایتا حل می‌کند.

لکن فقیه بصیر و عمیق با نظر به باطن، به مطلب دیگری دست پیدا می‌کند. لذا آنچه مقصود ماست، وصول به باطن این روایات است.

لذا طرد مطلق این روایات و همچنین اخذ به این روایات به نحو مطلق صحیح نیست.

ان شا الله تفصیل این مطلب در نتیجه گیری و جمع بندی بیان خواهد شد.

کلام در حل تعارض

اینک در ما نحن فیه هم هکذا یعنی هرچند برخی از این اخبار تحلیل صحیحه هستند ولی به لحاظ تعارض با اصول و مبانی مسلّم باید در آنها تصرف کرد که البته مهمتر از این تصرف ما معتقدیم که مقصود و مراد اصلی در این اخبار تحلیل اصلا چیز دیگری است که آن هم خودش به عنوان یک اصل و مبنا تلقی می‌شود که ان شا الله عرض خواهیم کرد.

علی ای حال از نظر ما در تمسک به اخبار تحلیل برای اثبات تحلیل خمس و تعطیلی آن در عصر غیبت از چند جهت مانع وجود دارد و چنانچه این موانع رد شوند، فبها لکن کلام در رفع این موانع است.

موانع تمسک به اخبار ده گانه :

1 – آیه 41 سوره انفال :

اولین مانع اخبار تحلیل همین آیه شریفه است. چرا که این آیه شریفه صراحتا خمس را واجب می‌کند و ثابت کردیم که مقصود از «ما غنمتم» ارباح المکاسب است که خمس در این ارباح و منافع به طور مطلق واجب است و آیه دال بر تعلق خمس به فوائد است بنابراین ادعای مذکور در اخبار تحلیل ضد آن می‌باشد و روایات تحلیل دال بر تعطیل خمس است و در این مقام طبق دستور حجت خدا و طبق قواعد باید روایات را کنار گذاشت و دلیل معارض را فاضربه علی الجدار0000000000000000000000000000000000

اشکال : به جای اینکه این اخبار تحلیل را طرح و طرد کنیم، در این مقام بین آیه کریمه و روایات وجه جمع ایجاد کنیم که الجمع مهما امکن اولی من الطرح و جمع به این صورت باشد که آیه شریفه مربوط به غیر شیعه باشد و اخبار تحلیل مربوط به شیعیان باشد در نتیجه خمس برای شیعه در عصر غیبت تحلیل شده است ولی آیه قرآن خطاب به غیر شیعه باشد.

جواب : این وجه جمع شاهد و قرینه ندارد. ذوقی نمی‌شود وجه جمع درست کرد. برای این جمع هیچ شاهد و دلیلی نیست چرا که آیه را مختص غیر شیعه قرار می‌دهی و غیر شیعه یا کفارند یا اهل تسنن

الف : اگر کفار مقصود است، که اصلا دین و فروعات آن مثل فریضه خمس را قبول ندارد تا مخاطب آیه باشند و مکلف قرار بگیرند.

ب : اگر اهل تسنن مقصود است، هرچند به اصل دین و خمس ملتزم هستند، لکن این شق مورد بحث ما که خصوص ارباح المکاسب می‌باشد مورد قبول اهل تسنن نیست و ایشان در خصوص غنائم جنگی خمس را قبول دارند. بنابراین در این آیه شریفه باز هم خطاب به ایشان هم فایده ای ندارد لذا وجهی برای جمع مذکور حاصل نشد و طبعا مردود خواهد بود پس چاره ای نیست که در تعارض آیه قران و این اخبار تحلیل، از اخبار تحلیل صرف نظر کنیم و کنار بگذاریم.

2 – لزوم عدم توجه به فقرای هاشمی

خداوند متعال به طور قطع و مسلم برای رسیدگی به حال فقرا احکامی را جعل و تشریع کرده است. اراده الهی به این تعلق گرفته که در جامعه و نظام اسلامی فقیر رها و بیچاره و زیر دست نباشد بلکه مورد حمایت باشد و پشتیبانی شود.

حال برای این اراده و قانون برنامه ریزی شده است. فقرا دو بخش هستند.

گروه اول : فقراء غیرسادات که با زکات تامین می‌شوند.

گروه دوم : فقراء سادات و هاشمی که بدل زکات، از خمس تامین می‌شوند.

همانطور که این مهم در لسان روایت مرفوعه از احمد بن محمد بن عیسی اشعری بیان نموده است

… عَوَّضَهُمُ‌ اللَّهُ‌ مَكَانَ ذَلِكَ بِالْخُمُس فَهُوَ يُعْطِيهِمْ عَلَى قَدْرِ كِفَايَتِهِم‌ ...[1]

(بدل و عوض قرار داد برای ایشان -سادات- به جای زکات، خمس را و به قدر کفایتشان به ایشان پرداخت خواهد شد.)

وجه تفاوت تامین سادات، از غیر سادات

جهت اینکه از زکات به سادات نمی‌دهند اینست که زکات از اوساخ الناس است که اوساخ به معنای چرک است. تفاوت در زکات و خمس اینست که خمس پرداختی، اول به دست خدا می‌رسد کما اینکه فرمود ﴿ان لله خمسه﴾ ؛ لکن زکات این‌چنین نیست. بنابراین مسلّم است که خداوند برای رسیدگی به حال فقرای هاشمی خمس را تشریع فرموده است. اینک اگر طبق ادعای شما در اخبار تحلیل بپذیریم که خمس در عصر غیبت تحلیل شده و تعطیل شده است این ادعا با آن مبنای مسلّم در تنافی است و سبب ضایع شدن حق سادات خواهد بود و فقرای هاشمی تامین نمی‌شوند و در واقع تمام توجه شریعت به سمت فقرای غیر سادات خواهد رفت.