موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /استدلال به روایات در تعلق خمس به ارباح المکاسب

صحبت در فوائد و تعلق خمس به ارباح المکاسب بود. تا بدین مرحله با استفاده از چندین روایت این مهم اثبات شده است اما دیگر روایات هم وجود دارد که در ادامه به باقی روایات خواهیم پرداخت که عبارتست از ده روایت.

اما هفتمین روایت :

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ يَزِيدَ قَالَ: كَتَبْتُ جُعِلْتُ‌ لَكَ‌ الْفِدَاءَ تُعَلِّمُنِي مَا الْفَائِدَةُ وَ مَا حَدُّهَا رَأْيَكَ أَبْقَاكَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ تَمُنَّ عَلَيَّ بِبَيَانِ ذَلِكَ لِكَيْلَا أَكُونَ مُقِيماً عَلَى حَرَامٍ لَا صَلَاةَ لِي وَ لَا صَوْمَ فَكَتَبَ الْفَائِدَةُ مِمَّا يُفِيدُ إِلَيْكَ فِي تِجَارَةٍ مِنْ رِبْحِهَا وَ حَرْثٍ بَعْدَ الْغَرَامِ أَوْ جَائِزَةٍ.[1]

(به سند مذکور از احمد بن عیسی نقل شده که گفت : نامه نوشتم که فدایت شوم به من تعلیم بده که فائده و حد و رسم آن از نظر شما چیست که خدا شما را حفظ کند که منت بر من بگذاری با بیان این مطلب تا به گناه دچار نشوم و نماز و روزه ای بر من قبول نباشد. ایشان در جواب نوشت : فائده آن چیزی است که به تو میرسد در تجارت از سود، و کشاورزی بعد از کسر هزینه ها، و جوائز)

مسائل رجالی

این روایت سه اشکال رجالی دارد. اولا «عده من اصحابنا» که مرسله است. دوم «مکاتبه» که این نوع روایات در معرض دسترسی حاکم جور بوده است و امکان تقیه در آن وجود دارد. سوم «مضمره» بودن و عدم بیان مشخص امام معصوم علیه السلام و امکان سوال از غیر معصوم مثل استادی که بسیار مور توجه شاگرد است. هرچند شأن شخصیتی مثل احمد بن محمد بن عیسی اجازه نمی‌دهد که از غیر امام معصوم نقل کند یا روایت کند لذا یمکن که سوال از امام جواد علیه السلام یا امام هادی بوده باشد.

علی ای حال این روایت دچار مشکلات است هرچند به حسب مبنای وثوق به صدور مساله برای ما حل است.

بررسی مفاد روایت

«تعلّمنی» به معنای آموزش دادن به من است یعنی از حضرت تقاضا می‌کند که به من آموزش بده.

سائل از معنا و حدود فائده سوال می‌کند تا بداند و مبتلا به حرام نشود.

«حرث» به معنای کشاورزی است که بعد از کسر هزینه ها باید خمس محصول پرداخت شود.

وجه استدلال :

در این روایت هرچند که سخن از عنوان خمس مطرح نیست اما اولا حسب قرائن داخلی (که راوی می‌گوید خوف از آن دارم مبتلای به حرام شوم که نماز و روزه هایم باطل شود، این ادبیات ناظر به عدم پرداخت خمس است) و ثانیا به ضمیمه روایات دیگر ما یقین داریم که فضای روایت مربوط به فریضه خمس است که در اینجا حضرت به روشنی می‌فرماید در منافع و ربح هایی که برای تو حاصل می‌شود خمس است که این همان مقصود ما یعنی وجوب خمس در ارباح المکاسب می‌باشد.

روایت هشتم در باب

عَلِيُّ بْنُ مَهْزِيَارَ قَالَ قَالَ لِي أَبُو عَلِيِّ بْنُ رَاشِدٍ قُلْتُ لَهُ أَمَرْتَنِي بِالْقِيَامِ بِأَمْرِكَ وَ أَخْذِ حَقِّكَ فَأَعْلَمْتُ مَوَالِيَكَ ذَلِكَ فَقَالَ لِي بَعْضُهُمْ وَ أَيُّ شَيْ‌ءٍ حَقُّهُ فَلَمْ أَدْرِ مَا أُجِيبُهُ فَقَالَ يَجِبُ عَلَيْهِمُ الْخُمُسُ فَقُلْتُ فَفِي أَيِّ شَيْ‌ءٍ فَقَالَ فِي أَمْتِعَتِهِمْ وَ ضِيَاعِهِمْ قَالَ وَ التَّاجِرُ عَلَيْهِ وَ الصَّانِعُ بِيَدِهِ فَقَالَ ذَلِكَ إِذَا أَمْكَنَهُمْ بَعْدَ مَئُونَتِهِمْ.[2]

(به سند مذکور از علی بن راشدکه میگوید به او گفتم امر کردی مرا به قیام به امر شما و گرفتن حق شما. پس من هم به شیعیان رساندم امر شما را بعی به من گفتند چه چیزی است حق امام؟ مننمیدانستم چه جواب دهم. فرمود : واجب است بر ایشان خم عرض کردم در چه چیزی؟ فرمود در کالا ها و زمین های زراعی. عرض کردم و تجارت با آنها و ساخته های دستشان هم خمس دارد؟ فرمود بله ان هم دارد البته اگر زائد بر مؤونه باشد.)

این روایت هم مضمره است ولو اینکه جناب ابوعلی بن راشد، از غیر امام نقل نمی‌کند چرا که جایگاه و شخصیت او مقتضی چنین مطلبی است.

«امتعه» یعنی کالاها؛ ضیاعهم یعنی زمین های کشاورزی؛

در این روایت تصحیف رخ داده است. «قال و التاجر ...» اشتباه ثبت شده، بلکه «قلت و التاجر ...» صحیح است.

علی ای حال این روایت هم دال بر تعلق خمس به ارباح المکاسب است.

نکته : چنانچه به روایات مذکور توجه شود، مشخص است که حضرات نسبت به این مورد یعنی ارباح المکاسب توجه خاص داشتند.

وجه استدلال :

این روایت یکی از زیباترین روایتی است که خیلی صریح منافع و فوائد و ارباح المکاسب را به عنوان یکی از متعلقات خمس بیان میفرماید البته با لحاظ شرائط خودش که کسر مؤونه ها باشد. در واقع وجه قابل استدلال در روایت پاسخ حضرت است که به عنوان منافع و مکاسب بیان میفرماید.

روایت نهم در باب

مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ فِي آخِرِ السَّرَائِرِ نَقْلًا مِنْ كِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: كَتَبْتُ إِلَيْهِ فِي‌ الرَّجُلِ‌ يُهْدِي‌ إِلَيْهِ‌ مَوْلَاهُ وَ الْمُنْقَطِعُ إِلَيْهِ هَدِيَّةً تَبْلُغُ أَلْفَيْ دِرْهَمٍ أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ هَلْ عَلَيْهِ فِيهَا الْخُمُسُ فَكَتَبَ ع الْخُمُسُ فِي ذَلِكَ وَ عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ فِي دَارِهِ الْبُسْتَانُ فِيهِ الْفَاكِهَةُ يَأْكُلُهُ الْعِيَالُ إِنَّمَا يَبِيعُ مِنْهُ الشَّيْ‌ءَ بِمِائَةِ دِرْهَمٍ أَوْ خَمْسِينَ دِرْهَماً هَلْ عَلَيْهِ الْخُمُسُ فَكَتَبَ أَمَّا مَا أُكِلَ فَلَا وَ أَمَّا الْبَيْعُ فَنَعَمْ هُوَ كَسَائِرِ الضِّيَاعِ.

(به سند مذکور از ابوبصیر از امام صادق علیه السلام که نامه نوشتم به حضرت در مورد مردی که هدیه میدهد به او دوست مخلص و رفیقش که این هدیه به (حدودا) دو هزار درهم میرسد یا بیشتر یا کمتر؛ آیا بر عهده این شخص خمس است؟ در جواب نوشتند : در این مال خمس واجب است. پس سوال دیگری کردم در مورد مردی که در خانه اش باغچه دارد که در آن باغچه میوه هست و خود و عیالش مصرف میکنند و از آن میوه ها، مقداری را به صد درهم یا پنجاه درهم میفروشد، آیا این خمس دارد؟ حضرت نوشت آنچه مصرف میشود که مصرف میشود و آنچه میفروشد خمس دارد مثل سائر محصولات زمین زراعی)

«یُهدِی» در باب افعال است.

مولاه به معنای دوست و رفیق است. «المنقطع» صفت مولا است و لذا «واو عاطف» زائد است. منقطع الیه یعنی کسی که برای رفاقت از دیگران جدا شده است.

هدیه مفعول یهدی است.

یاکلها صحیح است چون مقصود فواکه است.

وجه استدلال

وجه استدلال در این روایت خیلی روشن است چون اساسا متن سوال راوی بخصوصه در رابطه با منافع و فوائدی است که حکم خمس آنها چه می‌باشد. حضرت در پاسخ می‌فرماید در همه این موارد که فوائدی که از کسب و کار ها حاصل شده است خمس تعلق می‌گیرد. فثبت المطلوب