موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /استدلال به روایات در اثبات تعلق خمس به ارباح المکاسب

کلام در روایات دال بر تعلق خمس به ارباح المکاسب بود. سه روایت بیان شد

چهارمین روایت باب

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرٍ، قَالَ‌: كَتَبْتُ إِلى‌ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْخُمُسُ‌ أُخْرِجُهُ‌ قَبْلَ‌ الْمَؤُونَةِ أَوْ بَعْدَ الْمَؤُونَةِ؟ فَكَتَبَ: «بَعْدَ الْمَؤُونَةِ»[1] الکافی/1/545

(به سند مذکور از ابن ابی نصر نقل شده است که :به امام جواد علیه السلام نامه نوشتم که خمس را پرداخت کنم قبل از اخراج مؤونه یا بعد از آن؟ حضرت نوشتند : بعد از مؤونه پرداخت کن)

نکات رجالی

در مباحث رجالی «عده من اصحابنا» دال بر ضعف سند است و مرسله است.

همانطور که سابقا بیان شد ما معتقد به وثوق صدور هستیم و لذا چندان به مباحث سندی اهتمام نداریم چرا که سند یک راه از راه های وثوق به صدور است.

علی ای حال همین روایت هم مرسله است و هم مکاتبه است و مکاتب بودن ضعف است چرا که دشمن در صدد این کتب و نامه ها بوده است و لذا با احتیاط نوشته می‌شده است. با این حال عده ای از کسانی که قائل به لزوم صحت سند هستند به این روایت و روایات بعدی که به حسب فن رجال ضعف دارند، عمل کرده اند.

بررسی مفاد روایت

در این روایت راوی می‌گوید من میدانم که خمس واجب است بر من، لکن بعد از کسر هزینه های زندگی بدهم خمس را یا قبل از آن بدهم؟ حضرت فرمود : بعد از مؤونه باید بدهی.

وجه استدلال :

با لحاظ اینکه حضرت حکم وجوب خمس را معلق بر بعد از مؤونه فرمود و بحث مؤونه هم ظهور در ربح سالیانه دارد فلذا قهرا این روایت هم ناظر به وجوب خمس در ارباح المکاسب خواهد بود. در واقع وقتی صحبت از مؤونه می‌شود، مقصود ارباح المکاسب است.

ان قلت : استخراج معدن و یا کنز هم طبعا مؤونه دارد فلذا شاید این روایت ناظر به آنجا باشد. در واقع تعبیر روایت را مطلق بگیریم که در معدن هم باید مؤونه کسر شود.

قلت : اولا : همانطور که بیان شد ظهور لفظ مؤونه حسب تبادر عرف عقلا و متشرعین مربوط به مؤونه سال است.

ثانیا : مضاف بر آنکه اگر مماشات کنیم و این حرف را بپذیریم، باز هم خللی در مدعای ما داخل نمی‌شود چون این روایت مطلق است و همه اقسام مؤونه ها را می‌گیرد که یکی از آنها و چه بسا اظهر مصادیق آن همین مؤونه ارباح المکاسب است که طبعا ادعای ما ثابت می‌شود. فثبت المطلوب

روایت پنجم در باب

معتبره سماعه از امام کاظم علیه السلام

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْخُمُسِ فَقَالَ فِي‌ كُلِ‌ مَا أَفَادَ النَّاسُ‌ مِنْ قَلِيلٍ أَوْ كَثِيرٍ.[2]

باید توجه داشت که «کل ما افاد الناس» هر نوع منفعت و ربح است.

وجه استدلال :

این روایت خیلی صریح و روشن ست که در فایده و منفعتی که به دست انسان می رسد خمس واجب است که دقیقا مطلوب و مدعای ما همین است.

نکته در قلیل و کثیر :

سال خمسی داشتن موضوعیت دارد. لذا ممکن است اول آبان سال خمسی باشد و یک هفته قبل مبلغی به دستش رسیده که چندان اهمیتی ندارد و زائد بر مؤونه سال است. در این جا ولو خودش فقیر است، این مال خمس دارد ولو چندان مهم نیست مثلا صد هزار تومان باشد. مثل 20 متر پارچه ای که هیچگونه استفاده ای ندارد و سر سال خمسی، خمس به آن تعلق می‌گیرد.

روایت ششم در باب

این روایت از ریان بن صلت از امام حسن عسکری علیه السلام نقل شدع است.

وَ رَوَى الرَّيَّانُ بْنُ الصَّلْتِ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَى أَبِي مُحَمَّدٍ ع مَا الَّذِي يَجِبُ عَلَيَّ يَا مَوْلَايَ فِي غَلَّةِ رَحًى فِي أَرْضِ قَطِيعَةٍ لِي وَ فِي ثَمَنِ سَمَكٍ وَ بَرْدِيٍّ وَ قَصَبٍ أَبِيعُهُ مِنْ أَجَمَةِ هَذِهِ الْقَطِيعَةِ فَكَتَبَ يَجِبُ عَلَيْكَ فِيهِ الْخُمُسُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. [3]

(به سند مذکور از ریان بن صلت گفت : نوشتم برای امام حسن عسکری علیه السلام که چه چیزی واجب است بر من سرورم در محصول زمینی که هدیه گرفته ام و در قیمت ماهی و قیمت خرمای اعلی و قیمت نی که فروخته ام از گیاهان همین زمان. حضت در پاسخ نوشتند واجب است بر تو خمس ان شا الله)

تبیین مفاد روایت

غله یعنی همان غلات اربعه ولی در اینجا کنایه است به معنای سود و درآمد حاصل از زمین و این گندم ها از زمینی آمده که قطیعه بوده. قطیعه اختصاصی امام یا حاکم بوده و بذل شده برای کشت و کار و در واقع مباح شده برای تصرف مثل آنچه جناب یوسف علیه السلام انجام داد از اباحه اراضی مصر به مردم جهت کشت و کار در سنوات پر برکت.

مورد بعدی در سوال سائل، ثمن ماهی که مثلا صید کرده و میخواهد بفروشد و ثمن بردی است.

بُردی به ضم باء و به فتح باء آمده است.

بَردی نوعی گیاه دریایی است.

بُردی نوعی از خرمای اعلی و مرغوب است.

عطف اگر تفسیری باشد به فتح خوانده شود و اگر واو عاطف باشد صرفا به ضم هم می‌توان خواند.

قصب به معنای نی است.

اجمه گیاهی که زمین را می‌پوشاند. در واقع میگوید از این زمین که پر از علفزار است چنین منافع حاصل شده است.

حضرت در جواب فرمود در این موارد خمس واجب است.

در این روایت حضرت می فرماید در این سود ها و منافع خمس واجب است.

وجه استدلال به روایت

در این روایت هم بنه روشنی و وضوح دلالت دارد که همه فوائد ومنافع که در متن سوال امده است، همه آنها مصداق ارباح المکاسب هستند و خمس تعلق گرفته است.