موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /روایت دوم در استدلال به تعلق خمس به ارباح المکاسب

در ادامه مباحث گذشته که سخن در اثبات وجوب خمس در ارباح المکاسب بود اولین روایت از جناب علی بن مهزیار به پایان رسید.

سابقا بیان شد که از روایات این باب استفاده های بسیار زیادی در مواضع متعددی خواهیم داشت و لذا به عنوان سنگ زیربنای این مباحث به این روایات نگاه می‌کنیم.

روایت دوم در استدلال به تعلق خمس به ارباح المکاسب

سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: كَتَبَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي ع أَخْبِرْنِي عَنِ الْخُمُسِ أَ عَلَى جَمِيعِ مَا يَسْتَفِيدُ الرَّجُلُ مِنْ قَلِيلٍ وَ كَثِيرٍ مِنْ جَمِيعِ الضُّرُوبِ وَ عَلَى الصُّنَّاعِ وَ كَيْفَ ذَلِكَ فَكَتَبَ بِخَطِّهِ الْخُمُسُ بَعْدَ الْمَئُونَةِ.[1]

(به سند مذکور از محمد بن حسن اشعری که بعضی از اصحاب شیعه نامه نوشتند برای امام جواد علیه السلام که بفرمایید در مورد خمس که در جمیع فوائد مکلف است؟ چه کم باشد و چه زیاد باشد از هر قسمی و بر صناعات و شغل ها و در مجموع چگونه است این مطلب؟ حضرت به خط شریف نوشته اند : خمس بعد از اخراج مؤونه است.)

از حیث رجالی، مبنای ما توثیق به صدور است و لذا متعرض سند نمی‌شویم هرچند سند خوبی هم دارد.

خُمُس بر وزن فُعُل و خُمس (به سکون میم) بر وزن فُعل است و در ادبیات عرب بیان کرده اند که فُعل به فُعُل هم استعمال می‌شود اما بالعکس چنین چیزی صحیح نیست. البته در السنه مشهور به ضم فاء و سکون عین استعمال می‌شود.

بعضی از فقها فرموده اند در بیان حضرت که فرمودند «الخمس بعد المؤونه» دو احتمال مطرح است و در واقع در بین اصحاب اختلاف شده است که خُمُس مقصود سوال از فریضه خمس است یا از مقدار اعشاری آن سوال شده است؟

الف) یک احتمال اینست که کلام حضرت متفرع بر وجوب خمس در امور مذکور متن سوال است یعنی آنچه در متن سوال آمده است همه آن ها متعلق خمس هستند، لکن این تعلق و ترتب خمس پس از اخراج مؤونه هاست.

ب) نظر شریف حضرت، در خصوص مقدار متعلق خمس بوده که خمس است نه نصف السدس و ارقام دیگر؛ لذا طبق این احتمال حضرت نظری به عموم متعلقات خمس نداشته است. در واقع به عبارتی، به اعتبار روایت سابق (صحیحه طویله علی بن مهزیار) ممکن است سوال از مقدار اعشاری فریضه خمس باشد و لذا این احتمال موجب اختلاف شده است.

«صناع» در روایت یعنی شغل و حرفه و در برخی نسخه ها ضیاع ضبط شده که یعنی زمین های کشاورزی

علی ای حال هر دو احتمال مذکور در باب قصد سائل در اینجا مطرح هست.

بنابر احتمال اول، آیا اصلا فریضه خمس به این موارد تعلق می‌گیرد. حضرت در جواب فرموده باشد بله در این موارد خمس هست و این موارد متعلق خمس هستند.

بنابر احتمال دوم،سوال شده بعد از تسلیم تعلق خمس بر موارد مذکور، آیا فریضه خمس در این موارد، همان یک پنجم است یا مبلغ اعشاری دیگری واجب است مثلا نصف السدس؟ حضرت فرموده اند در این موارد همان یک پنجم به عنوان عدد در فریضه ثابت است.

به نظر ما، به حسب تناسب مقام و سیاق سوال و جواب در روایت که البته محفوف به ظهور لفظی می‌باشد احتمال اول صحیح است و لذا شاهد خوبی برای ما نحن فیه می‌باشد که وجوب خمس در ارباح المکاسب ثابت می‌شود.

علی ای حال آنچه مهم است، اینست که در ما یستفیده الرجل و صناع، فریضه خمس ثابت است که این مدعا بنابر هر یک از دو احتمال ثابت است.

روایت سوم در تعلق خمس به ارباح المکاسب

سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ شُجَاعٍ النَّيْسَابُورِيُ‌ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ الثَّالِثَ ع عَنْ رَجُلٍ أَصَابَ مِنْ ضَيْعَتِهِ مِنَ الْحِنْطَةِ مِائَةَ كُرٍّ مَا يُزَكَّى فَأُخِذَ مِنْهُ الْعُشْرُ عَشَرَةُ أَكْرَارٍ وَ ذَهَبَ مِنْهُ بِسَبَبِ عِمَارَةِ الضَّيْعَةِ ثَلَاثُونَ كُرّاً وَ بَقِيَ فِي يَدِهِ سِتُّونَ كُرّاً مَا الَّذِي يَجِبُ لَكَ مِنْ ذَلِكَ وَ هَلْ يَجِبُ لِأَصْحَابِهِ مِنْ ذَلِكَ عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ فَوَقَّعَ ع لِي مِنْهُ الْخُمُسُ مِمَّا يَفْضُلُ مِنْ مَئُونَتِهِ.[2]

(به سند مذکور از محمد بن علی بن شجاع نیشابوری که از امام هادی علیه السلام سوال کرد در مورد مردی که از زمین کشاورزی خود گندم به دست آورده است 100 پیمانه که زکات ان پرداخت نشده، پس یک دهم آن گرفته شد که می‌شود ده پیمانه از آن و به خاطر احیا و تعمیر زمین هم سی پیمانه هزینه شد و شصت پیمانه باقی ماند. چه مقدار از این شصت پیمانه برای شماست و واجب ا پرداخت شود؟ و آیا از اصحاب و اشباه خمس (زکات) چیزی در این اموال واجب است؟ حضرت در جواب نوشت برای من ‌از آن شصت پیمانه یک پنجم است از آنچه بیش از مؤونه است)

نکته ای در باب کنیه «ابالحسن»

کنیه ابوالحسن در بین ائمه علیهم السلام پنج نفر هستند. امیرالمومنین، امام زین العابدین، امام موسی بن جعفر، امام رضا، امام هادی علیعم السلام؛ در لسان فقه و در روایات فقهی ابالحسن مطلق و بدون قید، امام کاظم علیه السلام است؛ ابالحسن الرضا حضرت علی بن موسی علیهما السلام است و ابالحسن الثالث امام هادی علیه السلام است.

تبیین مفاد روایت

«کر» دو جمع دارد. کر به جمع «کرار» یه معنای چاه است. کر به جمع «اکرار» به معنای پیمانه است. در ما نحن فیه به قرینه «کرار» در ادامه روایت، مقصود پیمانه است. اینکه مقدار کر و پیمانه چقدر است، در این مقام ما اهمیتی ندارد.

ما یزکی، در همه نسخه ها نیامده است و در بعضی نسخ نیست. اما «ما» در این تعبیر نافیه است یعنی لم یذکّ

در ادامه «أخذ» با تعبیر مجهول بیان شده که یعنی با زور عاملین زکات، دستگاه طاغوت ده کر را گرفتند. 90 کر باقی ماند که از این مقدار 30 کر خرج و مخارج زمین شد. 60 کر باقی مانده است. حالا از 60 کر چقدر برای شما بیاورد و تحویل دهد.

در ادامه عرض می‌کند آیا زکات هم باید بدهد یا خمس کفایت میکند؟ در باب خمس از مقدار سوال کرد یعنی تعلق خمس را می‌داند. اما در زکات از اصل تعلق سوال می‌کند چون زکات دوبار پرداخت نمی‌شود و در این مقام یکبار طاغوت زکات را گرفته است و سوال میشود که نیاز است که دوباره به اهلش پرداخت شود؟

حضرت در جواب نامه ای فرستادند که فقط خمس لازم است.

وجه استدلال به روایت :

اولا : از طرز سوال راوی که می‌پرسد «ما الذی یجب لک من ذلک» مشخص است که ارتکاز ذهنی به وجوب خمس در منافع و ارباح المکاسب داشته است و همین وجه استدلال است که مرتکز ذهنی تعلق خمس به فوائد و ارباح است و حضرت هم تایید فرموده است این ارتکاز ذهنی را و تعلق خمس را در فوائد واجب می‌دانند.

ثانیا : دلیل روشن تر و بهترش پاسخ خود حضرت است که تصریح فرموده‌اند از آن منافعی که از مؤونه سال اضافه می‌آید باید خمس پرداخت کنید که این متعینا مربوط به ارباح المکاسب است.