موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /استدلال به روایت علی بن مهزیار

اشاره اجمالی به مطالب قبل :

بیان شد که اولین روایت در مقام استدلال به روایات، صحیحه علی بن مهزیار است.

بخشی از روایت را بیان کردیم. در ادامه روایت، حضرت جواد علیه السلام به دو آیه استدلال کرده اند که یکی مربوط به زکات و دیگری مربوط به خمس است.

نکته ای در باب روایت علی بن مهزیار

محل دقت است که به چه دلیل حضرت در مقام سخن از مباحث خمس، به آیه زکات استدلال کرده اند؟ ممکن است که بگوییم حضرت در مقام بیان وجه شباهت بین خمس و زکات هستند که خمس شبیه به زکات نقش تطهیر و تزکیه اموال دارد. بلکه به تنقیح مناط میتوان ادعا کرد که هر نوع هزینه مالی در راه خدا، موجب تطهیر نفس و تزکیه است.

نکات اخلاقی در مساله

هر انسانی بالطبع علاقه به سود بیشتر دارد. در همین بازار دنیا اگر کسی در راه خدا (با همین قید)، مالی هزینه کند، احساس سبکی و تطهیر میکند. احساس میکند که روحش سبک شده است.

بیان ادامه روایت :

... فَعَلِمْتُ ذَلِكَ فَأَحْبَبْتُ أَنْ أُطَهِّرَهُمْ وَ أُزَكِّيَهُمْ بِمَا فَعَلْتُ فِي عَامِي هَذَا مِنْ أَمْرِ الْخُمُسِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى‌ ﴿خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ.﴾[1] ﴿أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ.﴾[2] وَ ﴿قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلى‌ عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‌﴾[3] وَ لَمْ أُوجِبْ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فِي كُلِّ عَامٍ وَ لَا أُوجِبُ عَلَيْهِمْ إِلَّا الزَّكَاةَ الَّتِي فَرَضَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ إِنَّمَا أَوْجَبْتُ عَلَيْهِمُ الْخُمُسَ فِي سَنَتِي هَذِهِ فِي الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ الَّتِي قَدْ حَالَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ وَ لَمْ أُوجِبْ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فِي مَتَاعٍ وَ لَا آنِيَةٍ وَ لَا دَوَابَّ وَ لَا خَدَمٍ وَ لَا رِبْحٍ رَبِحَهُ فِي تِجَارَةٍ وَ لَا ضَيْعَةٍ إِلَّا ضَيْعَةً سَأُفَسِّرُ لَكَ أَمْرَهَا تَخْفِيفاً مِنِّي عَنْ مَوَالِيَّ وَ مَنّاً مِنِّي عَلَيْهِمْ لِمَا يَغْتَالُ السُّلْطَانُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَ لِمَا يَنُوبُهُمْ فِي ذَاتِهِمْ فَأَمَّا الْغَنَائِمُ وَ الْفَوَائِدُ فَهِيَ وَاجِبَةٌ عَلَيْهِمْ فِي كُلِّ عَامٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى- وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‌ وَ الْيَتامى‌ وَ الْمَساكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلى‌ عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ- يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَ اللَّهُ عَلى‌ كُلِ‌ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ[4] وَ الْغَنَائِمُ وَ الْفَوَائِدُ يَرْحَمُكَ اللَّهُ فَهِيَ الْغَنِيمَةُ يَغْنَمُهَا الْمَرْءُ وَ الْفَائِدَةُ يُفِيدُهَا وَ الْجَائِزَةُ مِنَ الْإِنْسَانِ لِلْإِنْسَانِ الَّتِي لَهَا خَطَرٌ عَظِيمٌ وَ الْمِيرَاثُ الَّذِي لَا يُحْتَسَبُ مِنْ غَيْرِ أَبٍ وَ لَا ابْنٍ وَ مِثْلُ عَدُوٍّ يُصْطَلَمُ‌[5] فَيُؤْخَذُ مَالُهُ ... [6]

(من آگاه شدم از کوتاهی شیعیان و دوست داشتم که ایشان را پاک و تزکیه کنم با این امری که در بحث خمس دارم؛ خداوند متعال میفرماید : از اموال آنها صدقه‌اى (بعنوان زكات) بگير، تا بوسيله آن، آنها را پاك سازى و پرورش دهى! و (به هنگام گرفتن زكات،) به آنها دعا كن؛ كه دعاى تو، مايه آرامش آنهاست؛ و خداوند شنوا و داناست‌؛ و آيا نمى‌دانستند كه فقط خداوند توبه را از بندگانش مى‌پذيرد، و صدقات را مى‌گيرد، و خداوند توبه‌پذير و مهربان است؟؛ بگو: «عمل كنيد! خداوند و فرستاده او و مؤمنان، اعمال شما را مى‌بينند! و بزودى، بسوى داناى نهان و آشكار، بازگردانده مى‌شويد؛ و شما را به آنچه عمل مى‌كرديد، خبر مى‌دهد!» ؛ واجب نکردم خمس را به این روش مورد نظر خودم بر ایشان در هر سال و زکات به همان شکل خودش واجب است، من واجب کردم خمس را در همین امسال بر ایشان در طلا و نقره اس که یکسال از آنها گذشته باشد. و این قانون خاص خمس را واجب نکردم در متاع و کالا، در ظروف، در مرکب، در خادم، در سودی که در تجارت به دست آمده، و زمین هایی که زراعی است و تفصیلش را بعدا بیان خواهم کرد. و این حکم به جهت تخفیف و منت و رحمت و نعمت است به خاطر اینکه سلطان جائر فریب میدهد و به خاطر گرفتاری هایی که دارند شیعیان؛ اما غنائم و فوائد مشمول خمس است در هر سال و خدااوند فرمود : بدانيد هر گونه غنيمتى به دست آوريد، خمس آن براى خدا، و براى پيامبر، و براى ذى القربى و يتيمان و مسكينان و واماندگان در راه (از آنها) است، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدايى حق از باطل، روز درگيرى دو گروه (باايمان و بى‌ايمان) [روز جنگ بدر] نازل كرديم، ايمان آورده‌ايد؛ و خداوند بر هر چيزى تواناست‌؛ و غنائم و فوائد مورد نظر -خدا رحمت فرستد بر تو- غنیمتی است که شخص به دست می‌آورد و فائده هم فوائد است و جایزه ای که کسی به کسی میدهد لکن اگر ارزشمند و بزرگ باشد، و ارثی که مورد توقع نیست از غیر پدر و فرزند و نه مثل دشمنی که مستاصل شده است.)

تبیین روایت شریف

در اولین آیه مورد استناد حضرت، صدقه در نگاه فقهی، زکات است. اما در نگاه تفسیری مقصود اموال ابولبابه است. وجه استدلال به این آیه در مقام خمس هم بیان شد که شمولیت تطهیر برای خمس است. در واقع عدم پرداخت زکات و خمس حس دنیاپرستی را برای انسان بیشتر می‌کند.

«باء» سببیت است یعنی به وسیله و سبب زکات این تطهیر محقق می‌شود.

در ادامه دعای پیامبر صلی الله علیه و اله را سبب آرامش میداند.

در ادامه فرمایش به آیه دیگری استناد شده است. شان صدور اینست که عده ای از جنگ و جهاد تخلف کردند و برای توبه خود را به ستون بستند تا توبه ایشان پذیرفته شود. خداوند می‌فرماید توبه را فقظ خدا باید بپذیرد.

در ادامه می‌فرماید انتخاب خود و اعمال خود را انجام دهید، و خدا و رسول و مومنین انتخاب شما را خواهند دید. این «سین» دال بر استقبال قریب است.

خداوند عالِم بر اعمال و رفتار شماست و خدا خبر خواهد داد که چه کردید.

در ادامه حضرت می‌فرماید حکم خمس که بیان خواهد شد، هر سال نیست و حکم هم اختصاص به خمس دارد و زکات سر جای خودش و با حکم خودش ثابت است. طبق این فرمایش مشخص می‌شود حساب و کتاب خمس و زکات متفاوت است و ثابت می‌شود که خمس ملک منصب امامت است.

اما حکم مورد نظر امام علیه السلام عبارتست است که :

واجب است بر شیعیان خمس در خصوص همین سال 220 ه.ق که در طلا و نقره خمس بدهند که طلا و نقره جزو متعلقات زکات هم هست. البته طلا و نقره در خمس، مشروط است به گذشت یکسال، بر خلاف معدن و غنیمه و کنز و ... که در همان ابتدا باید پرداخت شود.

در ادامه حضرت مواردی را از خمس معاف می‌فرماید :

کالاها، ظروف، مرکب، خادم، سود به دست آمده از تجارت، زمین های کشاورزی جز بعضی موارد که بیان خواهد شد.

وجه این حکم، تخفیف بر شیعیان است و نعمت است برای شیعیان

«لما» دلیل بر «لم اوجبوا» است. جهت این تخفیف، در امان ماندن از فریب حاکمان طاغوت است. در واقع در دوران طاغوت، حکام عباسی، این اموال را از شما می‌گرفتند و بعد خودشان در مسیر خلاف حق مصرف می‌کردند.

همچنین به جهت رفع درد و مشکل از خود شیعیان

اما غنائم و فوائد هر سال متعلق خمس است و واجب است پرداخت آن

جهت استدلال برای حکم این فوائد و غنائم، به آیه 41 سوره انفال استدلال شده است.

در واقع غنائم مقصود مطلق فوائد است، به جهت اینکه استدلال شده به آیه شریفه در همین مقام فوائد.

در ادامه حضرت مصادیق غنائم و منافع را بیان میفرماید :

1 – فوائد حاصله برای شخص (پول، خوراکی و ...) هرچه فائده بر آن اطلاق شود.

2 – جائزه بین انسان ها (مثل جوائز بانکی) اگر مهم و ارزشمند و بزرگ باشد. بزرگ بودن به این جهت است که تا سر سال خمسی بماند.

3 – میراث که مورد توقع نبوده باشد.

4 – دشمنی که مستأصل شده باشد. شاید مقصود همان غنائم جنگی باشد. غنائم جنگی که با اذن امام باشد، ابتدا صفایا آن تحویل امام معصوم می‌شود. در ادامه مابقی تقسیم بر پنج می‌شود و یک پنجم تحویل امام می‌شود. ما بقی را بین مقاتلین طبق قانون تقسیم غنیمت پخش می‌کنند. حال این مقاتل اگر این غنیمت را بیش از سال خمسی خود زائد بیاورد باید خمس این مقدار باقی مانده را بدهد.