موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /استدلال به آیه قرآن در تعلق خمس به ارباح المکاسب

بیان اجمالی وجه اول استدلال به آیه شریفه

بیان شد که اولین دلیل بر تعلق خمس در ارباح المکاسب، آیه 41 سوره انفال است. دو وجه استدلال در این آیه شریفه وجود دارد.

وجه اول استدلال به آیه شریفه، استدلال به اطلاق «ما غنمتم» است که بیان آن گذشت.

وجه دوم استدلال به آیه شریفه

اما وجه دوم استدلال به آیه کریمه، با ضمیمه برخی از روایات باب است که در خصوص تفسیر همین آیه کریمه وارد شده است مثل روایت صحیحه علی بن مهزیار که ما یقین میکنیم که قطعا و حتما مقصود از ما غنمتم، هر نوع ربح و فائده ای ست که از کسب و کارها حاصل شده است و این یقین از کلام امام جواد علیه السلام حاصل شده است که در این روایت یکی از متعلقات را ارباح المکاسب میداند و به همین آیه شریفه استدلال میکند. ما غنمتم را «ما ربحتم» میداند و هذا یثبت المطلوب. ان شا الله به زودی وارد روایات باب می‌شویم و از همین روایت مستوفیا بحث خواهیم کرد. فلذا ای چه بسا مهمترین وجه استدلال به این آیه کریمه، استفاده از همین روایت بوده باشد.

دلیل دوم در تعلق خمس به ارباح المکاسب

اما دومین دلیل که مهمترین دلیل بر مدعا محسوب میشود، باب مفصلی از احادیث و روایات است که ما البته مجبوریم در اینجا ان شا الله مبسوط و مفصل متعرض این روایات شویم چرا که هم برای ما نحن فیه مفید است و هم در آینده ان شا الله در سایر مباحث به آنها نیاز جدی خواهیم داشت.

در باب روایات حدود 20 مورد روایت داریم که باید برخی یا تمام آن موارد بررسی قرار بگیرد. وجه بیان روایات متعدد، این است که این روایات در طول مسیر بحث در کتاب الخمس مفید است و به نوعی این روایات زیربنای مباحث خمس را پایه ریزی میکند.

روایت اول :

اولین روایت در این زمینه روایتی ست که مرحوم شیخ طوسی ره در تهذیب و استبصار نقل کرده است.

ما رواها الشیخ باسناده عن مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ:

كَتَبَ إِلَيْهِ أَبُو جَعْفَرٍ ع وَ قَرَأْتُ أَنَا كِتَابَهُ إِلَيْهِ فِي طَرِيقِ مَكَّةَ قَالَ الَّذِي أَوْجَبْتُ فِي سَنَتِي هَذِهِ وَ هَذِهِ سَنَةُ عِشْرِينَ وَ مِائَتَيْنِ فَقَطْ لِمَعْنًى مِنَ الْمَعَانِي أَكْرَهُ تَفْسِيرَ الْمَعْنَى كُلِّهِ خَوْفاً مِنَ الِانْتِشَارِ وَ سَأُفَسِّرُ لَكَ بَعْضَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى إِنَّ مَوَالِيَّ أَسْأَلُ اللَّهَ صَلَاحَهُمْ أَوْ بَعْضَهُمْ قَصَّرُوا فِيمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ فَعَلِمْتُ ذَلِكَ فَأَحْبَبْتُ أَنْ أُطَهِّرَهُمْ وَ أُزَكِّيَهُمْ بِمَا فَعَلْتُ فِي عَامِي هَذَا مِنْ أَمْرِ الْخُمُسِ ... (ادامه روایت در جلسات آینده بیان خواهد شد)

(به سند مذکور از عبدالله بن محمد نقل شده است که حضرت جواد علیه السلام در نامه برای علی بن مهزیار نوشت و من -عبدالله بن محمد- آن روایت را در مسیر مکه خواندم. حضرت فرمود : واجب کردم در این سال یعنی سال 220 فقط، به خاطر مصلحتی از مصالح که اکراه دارم از بیانش کامل آن از ترس اینکه منتشر شد و بیان خواهم کرد بعضی از آن مصالح را برای تو ان شا الله. موالیان ما که از خدا صلاح ایشان را میخواهم یا بعضی از موالیان ما کوتاهیکردند در آنچه واجب شده بر ایشان و من آگاه شدم از کوتاهی ایشان و دوست داشتم که پاکیزه گردانم ایشان را و تزکیه کنم به آنچه امر کردم و انجام دادم در این سال از امور خمس...)

مبحث رجالی در روایت :

سند این روایت صحیحه است و شبیه قرب الاسناد است یعنی فاصله تا معصوم کم است. مثل اینکه کسی یک خبری را به واسطه دو یا سه نفر فاصله نقل کند که این نوع احادیث اعتبار خاصی دارند.

محمد بن حسن الصفار : کان وجها فی اصحابنا القمیین، ثقه، عظیم القدر، راجحا ...[1]

احمد بن محمد : افراد متعدد در بین روات داریم با این عنوان. از این جهت این احمد نقطه ضعف پیدا می‌کند. اما در همین طبقه عبدالله بن محمد داریم که ثقه است.

علی بن مهزیار هم کان ثقه فی روایته[2] است.

بنابراین روایت صحیحه است.

تبیین روایت :

کتب الیه، مقول قول عبدالله بن محمد است که امام جواد علیه السلام نامه ای به علی بن مهزیار نوشت.

ابوجعفر هم مقصود حضرت جواد علیه السلام است.

در ابتدای روایت حضرت بیان می‌فرماید که قانونی که بیان می‌شود مخصوص همین سال 220 است. قانون مذکور در باب اقلام خاصی است که در این سال خاص، یک دوازدهم آن اموال را به عنوان فریضه خمس پرداخت کنید. در واقع این بیان و این تبصره حضرت، دال بر این است که خمس ملک منصب امامت است.

وجه این قانون خاص در سال خاص، اغراض و مصالحی است که بیانش به مصلحت نیست و امکان افشاء وجود دارد. در واقع شرائط دوران حضرت، دوران خفقان و مشکلاتی بوده است که حضرت تحت نظر دشمنان و جواسیس بوده اند تا جایی که ام فضل همسر حضرت هم عامل خلیفه غاصب در منزل حضرت بوده است.

اما در ادامه حضرت از شیعیانی که در پرداخت خمس کوتاهی میکنند، گلایه فرموده و وجه این قانون را تزکیه و تطهیر این شیعیان می‌دانند. نکته مهم و مورد توجه اینست که نجاست و آلودگیِ عدم التزام به احکام شریعت، حقیقتا بدتر از نجاست ظاهری است.