موضوع: كتاب الخمس/ارباح المكاسب /ادامه تبیین کلام سید یزدی ره در عروه

بیان اجمالی از مطالب سابق

علی ای حال هفتمین چیزی که جزء متعلقات خمس می‌باشد عبارتست از ارباح المکاسب

بیان مطلب گذشت که هرچیزی که زائد بر مؤونه سال مکلف و مؤونه سال عیالش باشد (خمس به مؤونه تعلق نمیگیرد بلکه مازاد از آن متعلق است) که از طریق سودهای تجاری و سایر چیزهای دیگر و راه های دیگر حاصل شده است، متعلق خمس است. اعم از آن که این سود های حاصله از طریق تجارت بوده باشد یا سائر تکسبات مثل صناعات (مس، سرب، ظروف) و زراعات و اجارات، و یا حتی خیاطی و کتابت و نجاری و صید و حیازت مباحات واجرت عبادات استیجاریه مثل حج، صوم، صلاه و زیارات یا اجرتی که از طریق تعلیم اطفال و یا مثل آن حاصل شود.

بلکه در هر فایده ای اگرچه از طریق اکتساب حاصل نشده باشد، احوط ثبوت خمس است مثل هبه و هدیه و جایزه و مالی که کسی برای این مکلف وصیت کرده باشد که ثبوت خمس در این موارد خالی از قوت نیست.

در حقیقت دو مبنای کلی داریم. یک مبنا همین است که ارباح و سود ها و منافعی متعلق خمس هستند که الزاما از طریق اکتساب و تکسب و فعالیت و تلاش به دست آمده باشد که این قدر متیقن است. مبنای دوم نقطه مقابل است که معتقدند، ارباح المکاسبی که متعلق خمس است، خصوص ارباح تکسبی و اکتسابی نیست بلکه مطلق منافع را می‌گیرد. یعنی این ربح و منفعت چه از راه زحمت و تلاش باشد و چه هیچ زحمتی نداشته باشد. مثل هدیه و هبه و مال موصی به و ...

در واقع منشا فایده در نظریه دوم مهم نیست، خود فایده مهم است که متعلق خمس قرار می‌گیرد.

یکی از نظریات افتراقی و اختلافی فقها در کتاب الخمس، همین مساله است.

تبیین تتمه فرمایش مرحوم سید یزدی ره

نعم، لا خمس في الميراث إلّافي الّذي مَلِكه من حيث لا يحتسب، فلا يُترك الاحتياط فيه، كما إذا كان له رَحِم بعيد في بلدٍ آخر لم يكن عالماً به فمات و كان هو الوارث له، وكذا لا يُترك في حاصل الوقف الخاصّ‌، بل وكذا في النذور، والأحوط استحباباً ثبوته في عوض الخلع والمهر ومطلق الميراث حتّىٰ‌ المحتسب منه ونحو ذلك

(بله در میراث، خمس نیست مگر آن میراثی که از جایی که توقع نداشته، مالک شده باشد پس در این مورد احتیاط ترک نمی‌شود مثل اینکه رحم و قوم و خویش دوری در شهر دیگری دارد و از آن خبر ندارد و آن قوم و خویش فوت کرده و این مکلف وارث اوست.همچنین احتیاط ترک نمیشود در ما حصلوقف خاص و بلکه در نذر هم اینچنین است. و احتیاط مستحب ثبوت خمس در عوض خلع و مهریه و مطلق میراث است حتی میراثی که مورد توقع است و امثال این موارد)

بر طبق این فرمایش در میراث خمس نیست مگر در میراثی که گمانش نمی‌رفته و غیرمترقبه حاصل شده است. مثل جایی که مکلف رحم دوری در یک بلد دیگر داشته و خبری هم از او نداشته و سپس بمیرد و ارثش به این مکلف برسد که در اینجا نباید احتیاط را ترک کند فلذا در این مورد باید خمس را پرداخت کند.

وجه عدم تعلق خمس به ارث باید روشن شود. آیا مثل دیه است که خسارت است، نه فائده، یا به خاطر اینکه از مطلق فائده است؟ این مطلب در آینده روشن خواهد شد.

مال موروثی در یک مورد متعلق خمس است و آن هم جایی است که ارث من حیث لایحتسب باشد یعنی مورد توقع نیست.

بیان مطلب : بعضی از ارث ها نوعا مورد توقع است مثل ارث پدر از فرزند، همسر از همسر و ... اما بعضی ارث ها مورد توقع نیست مثل ارث بردن شخص از پسرعمویش بدون اینکه توقع ارث بردن باشد. اینگونه از موارد را میراث غیر متوقع می‌گویند.

مرحوم سید در این مورد، احتیاط را جاری می‌داند.

و هکذا اگر مالی از طریق منابع وقف خاص یا نذر به مکلف رسید در اینجا احتیاط انست که خمس را پرداخت نماید.

وقف بر دوگونه است :

الف: وقف گاهی عام است مثل وقف زمین بر سادات یک شهر

ب: وقف گاهی خاص است یعنی زمینی وقف شده برای مثلا یک شخص، یا مثلا اولاد ذکور شخص

در مورد دومی هم خمس موافق احتیاط است.

مورد دیگر از اموال مورد خمس به نحو احتیاط، عوض در طلاق خلعی است. این طلاق خلع از اقسام طلاق است که در این مورد زن مهریه را می‌بخشد و بلکه مالی را عوض طلاق به مرد پرداخت می‌کند. این مرد باید خمس آن پول عوض خلع را پرداخت کند.

در مورد مهریه هم هکذا باید خمس آن را باید پرداخت کرد. که این مورد و مورد خلع، احتیاط مستحب است.

در مطلق میراث حتی محتسب آن، خمس احتیاط مستحب است. و امثال این موارد که هکذا مشمول احتیاط هستند.

عبارت مرحوم سید در این بخش به پایان رسید.