موضوع: فقه الاسره/احکام الصبیان /بررسی مساله تعزیر و ضرب الصبیان

اللَّهُمَّ فَاهْدِنِي هُدَى الْمُهْتَدِينَ وَ ارْزُقْنِي‌ اجْتِهَادَ الْمُجْتَهِدِين‌

بیانات به مناسبت ولادت حضرت باقر علیه السلام و حضرت امام هادی علیه السلام

تبریک عرض می کنیم میلاد حضرت امام باقر علیه السلام را به محضر ولی عصر عجل الله فرجه الشریف و به همه حاضرین و شاگردان مکتب حضرت امام باقر علیه السلام. امیدواریم ان شا الله خداوند توفیق بندگی را به ما عنایت فرماید و قبل از حسرت عظمای یوم الحسره در این دوران حیات قدم در راه بندگی برداریم تا حسرت ما کمتر باشد.

در این روز ولادت آنچه که به عنوان شاگرد مکتب امام باقر علیه السلام باید نصب العین ما باشد، مساله ترویج و تبلیغ مذهب است. همه اهل بیت اشراف دارند به علوم الهی لکن آنچه موجب شد امام باقر علیه السلام به لقب باقر العلوم ملقب شوند این بود که در دوران بعد از شهادت رسول الله صلی الله علیه و اله باب علم را بستند و امیرالمومنین علیه السلام را خانه نشین کردند و شعار حسبنا کتاب الله سر دادند و جلوی نشر احادیث را گرفتند. هدف از جلوگیری از نشر احادیث این بود که جلوی قدرت گرفتن عترت را بگیرند و لذا نشر حدیث ممنوع شد و درب خانه امیرالمومنین علیه السلام بسته شد مضاف بر احادیث جعلی که در جامعه اسلامی نشر داده شد.

این باب علم بسته شد تا زمان امام باقر علیه السلام که حکومت طاغوتی بنی امیه در سراشیبی سقوط رفت و حکومت بنی العباس هنوز قوت نگرفته بودند و لذا دوران طلایی تاریخ اهل بیت علیهم السلام در همین دوران حیات امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام بود.

باب علم به طوری بسته شد که در دوران امامت سیدالشهدا علیه السلام یکسال می گذشت ولی یکنفر سوال فقهی از ایشان نمی پرسید. این مطلب جای گریه دارد.

با تمام این مطالب و تفصیلات ، باز هم ائمه و حتی همین امامین صادقین علیهما السلام در غربت بودند. ایشان چند هزار شاگرد داشتند لکن متناوب و دوره ای بوده و جلسه درس به این شکل نبوده است و مضاف بر اینکه بعضی از این چند هزار شاگرد جواسیس طاغوت بودند تا حدی که گاهی ائمه علیهم السلام در منزل خویش مجاز به برگزاری نماز جماعت نبودند.

باید قدر این حکومت را دانست. متاسفانه بسیاری به انحاء مختلف این نظام را تخریب میکنند. وقتی ظرف حکومت نباشد، ما بالاتر از امام صادق و امام باقر علیهما السلام نیستیم. لذا حفظ این نظام از اوجب واجبات است. اگر حفظ این نظام از اوجب واجبات است این مقدار تخلف و مکر به چه دلیل؟ اینهمه خیانت که مردم را بدبین می کند چرا؟ چگونه قرار است پاسخ داده شود؟

علی ای حال ما باید درست وظیفه خود را انجام دهیم. فتنه های خطرناکی در زیرساخت در حال فعالیت است. فتنه هایی که اذهان جوانان را هدف قرار گرفته است.

همچنین فردا نیز ولادت امام هادی علیه السلام است و ما گلایه داریم که چرا ثبت نمی شود در تقویم و در جامعه جا نیافتاده است در حالی که طبق دعای ماه رجب ولادت امام هادی علیه السلام در ماه رجب است.

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِالْمَوْلُودَيْنِ‌ فِي رَجَبٍ- مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الثَّانِي وَ ابْنِهِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُنْتَجَبِ وَ أَتَقَرَّبُ بِهِمَا إِلَيْكَ خَيْرَ الْقُرْب‌[1]

اما الفقه :

سخن در بررسی تعزیر به سبب ارتکاب معاصی و گناهان خاص و بزرگ است که صبی مرتکب شده است.

بر اساس برخی از روایات و ادله باب، حکم تعزیر است. البته سابقا بیان شد که تعزیر در صبیان با تعزیر در باب حدود و دیات متفاوت است.

اولین روایت بیان شد. اکنون به ذکر سایر روایات می پردازیم.

روایت دوم :

صحیحه ابوبصیر از امام صادق علیه السلام

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع‌ فِي غُلَامٍ‌ صَغِيرٍ لَمْ‌ يُدْرِكْ‌ ابْنِ عَشْرِ سِنِينَ زَنَى بِامْرَأَةٍ قَالَ يُجْلَدُ الْغُلَامُ دُونَ الْحَدِّ وَ تُجْلَدُ الْمَرْأَةُ الْحَدَّ كَامِلًا قِيلَ لَهُ فَإِنْ كَانَتْ مُحْصَنَةً قَالَ لَا تُرْجَمُ لِأَنَّ الَّذِي نَكَحَهَا لَيْسَ بِمُدْرِكٍ وَ لَوْ كَانَ مُدْرِكاً رُجِمَتْ.[2]

(به سند مذکور از امام صادق علیه السلام نقل است که در رابطه با پسر بچه نابالغ که ده ساله است با زنی مرتکب زنا شد سوال شد. حضرت فرمود : پسر بچه را باید شلاق بزنند ولی نه به اندازه حد زنا و زن بالغه حد کامل زنا می خورد. عرض شد : اگر آن زن محصنه باشد حکم چیست؟ فرمود : رجم نمی شود زیرا آن طرف مقابل زنا نابالغ بوده و اگر بالغ بود رجم می شد)

در این روایت حد زنا بر صبی نفی شده و کمتر از تعداد حد زنا که 100 ضربه است باید زده شود و مقدار ضربه به صبی را باید از روایات دیگر مثل روایت سابق فهمید که به اندازه اسنان فرموده است.

علی ای حال این صحیحه به روشنی دلالت دارد که صبیان تا قبل از بلوغ در ازاء ارتکاب گناهانی که مستلزم حد است محکوم به حد شرعی نمی شوند بلکه تنزل به تعزیر کرده و در آنها تعزیر جاری می شود.

روایت سوم :

موثقه ابن بکیر از امام صادق علیه السلام

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع فِي‌ آخِرِ مَا لَقِيتُهُ‌ عَنْ غُلَامٍ لَمْ يَبْلُغِ الْحُلُمَ وَقَعَ عَلَى امْرَأَةٍ أَوْ فَجَرَ بِامْرَأَةٍ أَيُّ شَيْ‌ءٍ يُصْنَعُ بِهِمَا قَالَ يُضْرَبُ الْغُلَامُ دُونَ الْحَدِّ وَ يُقَامُ عَلَى الْمَرْأَةِ الْحَدُّ قُلْتُ جَارِيَةٌ لَمْ تَبْلُغْ وُجِدَتْ مَعَ رَجُلٍ يَفْجُرُ بِهَا قَالَ تُضْرَبُ الْجَارِيَةُ دُونَ الْحَدِّ وَ يُقَامُ عَلَى الرَّجُلِ الْحَد[3]

(به سند مذکور ابن بکیر از امام صادق علیه السلام در دیدار آخر خود پرسید درباره پسر بچه ای که بالغ نشده ولی با زنی زنا کرده است. با اینها چه کنیم؟ فرمود : پسر بچه را شلاق می زنند به تعداد کمتر از حد و بر زن حد جاری شود. سوال شد درباره دختر بچه ای که بالغ نشده و با مردی پیدا شد که با این دختر زنا کرده. فرمود : دختر بچه باید شلاق زده شود کمتر از حد و بر این مرد حد جاری می شود.)

در این روایت نیز هکذا به وضوح دلالت دارد که صبیان چه دختر و چه پسر در قبل از بلوغ اگر مرتکب معصیتی بشوند که البته حد داشته باشد به جای حد محکوم به تعزیر هستند.

تذکر :

بر اساس این روایات و مستندات مذکور ثابت شد که ضرب و تعزیر صبیان در صورت ارتکاب معاصی خاص امری محرز و مسلم است.

(پایان بررسی فرض دوم)

بررسی فرض سوم :

بعضی از فقها قائل هستند که بر اساس استناد به تعدادی از روایات اگر کودکی که در شرف بلوغ قرار گرفته است ولی در عین حال در تمرین عبادات خود مثل صوم و صلاه سستی و کاهلی دارد در این مقام بر ولی او جایز است که او را برای وادار کردن به این تمرین تعزیر نماید. به عبارتی در این فرض بحث از این است که صبیان مراهق که در سن تمرین عبادات هستند و از این تمرین عبادات تمرد می کنند ، آیا ولی مجاز به تعزیر و ضرب هست یا خیر؟

در این مقام بعضی فرموده اند جایز است و بلکه ممکن است لازم باشد.

دلیل فتوای فقهای مذکور روایات است که البته از حیث سند محل تامل است.

روایت مورد استناد به شرح ذیل است.

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِ‌ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع قَالَ: قَالَ لِي‌ يَوْماً يَا زُهْرِيُّ مِنْ أَيْنَ جِئْتَ فَقُلْتُ مِنَ الْمَسْجِدِ قَالَ فِيمَ‌ كُنْتُمْ‌ قُلْتُ تَذَاكَرْنَا أَمْرَ الصَّوْم‌ فقال ... فأن يُؤْخَذَ الصَّبِيُّ إِذَا رَاهَقَ‌ بِالصَّوْمِ تَأْدِيبا[4]

(زهری خدمت امام سجاد رسید. حضرت فرمود کجا آمدی؟ عرض کرد : از مسجد. حضرت فرمود: در مسجد چه خبر بود؟ عرض شد صحبت از روزه بود. حضرت فرمود : صبی مواخذه می شود وقتی مراهق شود به خاطر روزه از باب تادیب)

بر اساس این فرمایش حضرت، برخی از فقها این چنین استدلال کرده اند که اگر کودک به سن تکلیف نزدیک شود و به اصطلاح مراهق شود و در این تمرین عبادات سست و کاهل بوده باشد از باب تادیب تعزیر او جایز است.

تفصیل مطلب و نکات تکمیلی در جلسه آینده بیان خواهد شد. ان شا الله