موضوع: كتاب الصلاة/صلاة المسافر /مقدمات

امام باقر علیه السلام: الجنة محفوفة بالمکاره و الصبر.[1] [2]

عاقبت بخیری پیچیده شده به سختیها و صبر کردن.

1.عنوان بحث، یک عنوان مرکّب اضافی است و این بحث در باره ی ارتباط بین مسافر و صلاة است؛ بعبارة أخری نسبت بین مسافر و صلاة محلّ نزاع فقهاء در این بحث می باشد.

2.سفر در لغت بمعنای ظهور و وضوح و رفع سُترَة می باشد. همانطور که در سَفره ی صبح و طلوع فجر مشاهده می شود. بنابراین در سفر نوعی از کشف و بروز و ظهورِ برخی از واقعیّتها نهفته است بنابراین مسافر: مَن یظهر له بعض الأشیاء.

3.کلمه ی ظعن عبارت است از سیر و حرکت؛ هر تحرّک و رفت و آمدی که به هدف نقل و انتقال و جابجایی باشد در لغت ظعن می گویند. نسبت بین سفر و ظعن یا مسافر و ظاعن، عموم و خصوص مطلق می باشد بطوریکه ظعن و ظاعن، اعم است و سفر و مسافر اخصّ؛ لأن فی السفر و المسافر نوعا من الکشف و الظهور امّا الظعن کلّ حرکة و نقل و سیر بأیّ نحو کان.

4.سفر در اصطلاح فقه عبارت است از قطع مسافت و سیر در زمین با شرائطی خاصّ؛ بنابراین مطلق سفر در فقه، موضوع احکام شریعت نیست بلکه با شرائط خاصّی دارای حکم خاصی می باشد.

5.مسافر عنوانی است مشتق و در بحث فقه این عنوان مشتق، موضوع حکم شرعی می باشد در حین تلبّس ذات به مبدأ؛ و موردی که مبدأ از ذات منقضی شده است داخل در محلّ نزاع نیست؛ مسافر بمعنای فعلیّت سفر و تلبّس انسان به سفر، موضوع احکام خاصّی می باشد.

6.حکم مهمّ فقهی در باب مسافر، قصر است و بعبارة أخری متعلّق حکم در بحث مسافر، قصر است و وجوب یا غیر وجوب و هر حکمی که داشته باشد به این عنوان تعلّق می گیرد. موضوع حکم، مسافر است و متعلّق حکم، قصر است.

فرق بین موضوع و متعلّق در فقه و اصول، این است که متعلّق عبارت است از چیزی که مکلّف نسبت به آن دارای فعل و ترک است. و موضوع عبارت است از چیزی که محل ورود متعلّق تکلیف می باشد و فعل و ترک در آن معنی ندارد. مثلاً در «اکرم العلماء» متعلّق وجوب، اکرام است و موضوع، علماست.

تنها آیه ای که در باب صلاة مسافر، به این متعلّق اشاره دارد آیه ی 101 از سوره ی نساء می باشد: ﴿وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ.﴾[3] [4]