موضوع: کتاب الحج/شرایط وجوب حج /استطاعت

صورت بحث: روایت معتبره ابی بصیر

در این جلسه، بحث پیرامون معتبره ابی‌بصیر مطرح شد که مضمون آن چنین است:

در باب حج بذلی، این امکان وجود دارد که شخص از سهم فقرا در زکات استفاده کرده و با آن حج به‌جا آورد؛ و در این صورت، حج او در حکم حجة‌الاسلام خواهد بود.مؤید این مطلب، ذیل روایت[1] است که می‌فرماید: «جَعَلَ اللَّهُ فِي أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ مَا يَكْتَفُونَ بِهِ، وَلَوْ لَمْ يَكْفِهِمْ لَزَادَهُمْ، إِلَى أَنْ يَكُونَ فِيهِ: مَأْكَلُهُمْ وَمَشْرَبُهُمْ وَمَلْبَسُهُمْ وَيَتَزَوَّجُونَ وَيَتَصَدَّقُونَ وَيَحُجُّونَ.»

بر اساس این بیان، سهم فقرا در زکات می‌تواند در تأمین نیازهای مختلف از جمله صدقه و حتی حج نیز به‌کار گرفته شود.

روایت معارض: روایت جمیل بن دراج

در مقابل این روایت[2] ، روایت جمیل بن دراج از حکم بن عُتَیبه مطرح شده است.«قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: الرَّجُلُ يُعْطَى مِنْ زَكَاةِ مَالِهِ مَا يَحُجُّ بِهَا؟»

مضمون روایت چنین است که از امام علیه‌السلام سؤال می‌شود: آیا می‌توان از زکات مالی به شخصی داد تا با آن حج انجام دهد؟حضرت در پاسخ به‌گونه‌ای تعجب‌آمیز می‌فرمایند:«مَالُ الزَّكَاةِ يُحَجُّ بِهِ؟» سپس راوی توضیح می‌دهد که منظور، اعطای زکات به مسلمانی است تا با آن حج به‌جا آورد.حضرت می‌فرمایند: اگر شخص مسلمان فقیر است، زکات به جهت فقرش به او داده می‌شود، اما نمی‌توان به او گفت این مال را بگیر تا با آن حج انجام دهی.

بنابراین ظاهر این روایت، معارض با معتبره ابی‌بصیر است.

جمع بین روایات و تحلیل سندی

لکن گفته می‌شود این روایت از حیث سند، در حدی نیست که بتواند در برابر معتبره ابی‌بصیر مقاومت کند؛ از این‌رو، معتبره ابی‌بصیر بلا معارض باقی می‌ماند.

بر این اساس، از روایت استفاده می‌شود که فرقی میان حج واجب و مستحب، و نیز میان حج مستقر و غیر مستقر وجود ندارد؛ بلکه در مطلق فروض، امکان استفاده از سهم فقرا برای تحقق حج وجود دارد.

نتیجه آن است که می‌توان از سهم فقرا به فقیر پرداخت نمود تا او توانمند شده و به حج مشرف گردد، مطلقاً.

دیدگاه مرحوم محقق روحانی

در مقابل این جمع، مرحوم محقق روحانی رضوان‌الله‌علیه می‌فرماید:

نمی‌توان ظاهر این معتبره را اخذ کرد؛ زیرا فلسفه تشریع زکات، رفع فقر و تأمین نیازهای اولیه زندگی فقرا است. بنابراین باید روایت را بر برخی محامل حمل کرد.از جمله:

1. حمل بر مواردی که شأن فقیر اقتضا می‌کند و ترک اعطا موجب هتک حرمت او می‌شود.

2. یا اختصاص به حج مستقر؛ یعنی شخصی که قبلاً مستطیع بوده ولی اکنون فقیر شده و حج بر ذمه او مستقر است، نه حجة‌الاسلام ابتدائی.بنابراین، استفاده از سهم فقرا برای حج ابتدایی، خارج از فلسفه زکات بوده و باید از ظهور روایت رفع ید کرد.

نظریه مختار: ملاک در زکات و خمس

در این مقام، آنچه به ذهن بنده حقیر می رسد آن است که:

اقول:« إنَّ الملاك في الصدقات والزكاة والخمس هو تحقق العدالة الاجتماعية.» بدون تردید، در باب انفاقات شرعی ـ اعم از زکات، خمس و صدقات ـ که در قرآن کریم به‌صورت مکرر مورد تأکید قرار گرفته است، ملاک اصلی تحقق عدالت اجتماعی و رفع فقر در جامعه است.حال اگر این عدالت اجتماعی از طریق اعطای زکات تحقق یافت و شخصی به واسطه دریافت آن از فقر خارج شد و علاوه بر آن، توان مالی برای حج نیز پیدا کرد ـ خواه از طریق پس‌انداز یا قناعت یا هر نحو دیگر ـ چگونه می‌توان گفت حج بر او واجب نیست؟

در این صورت، نمی‌توان اطلاق آیه شریفه را نادیده گرفت: ﴿وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا﴾[3] زیرا این شخص، بالفعل مستطیع شده است.

بنابراین، نیازی به تصرف در روایت معتبره ابی‌بصیر و حمل آن بر محامل تکلف‌آمیز نیست؛ مانند اختصاص به حج مستقر یا حج استحبابی.

مضافاً اینکه حمل روایت بر حج استحبابی نیز با اشکال مواجه است؛ زیرا چگونه ممکن است شخصی که هنوز حجة‌الاسلام بر عهده دارد، به حج مستحب اعزام شود؟

مؤیدات نظریه

این دیدگاه با برخی روایات دیگر نیز تأیید می‌شود؛ از جمله: روایت ابی‌بصیر در فقه الرضا علیه‌السلام:

«وَيَحُجُّ الرَّجُلُ مِنَ الزَّكَاةِ إِذَا كَانَتْ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ.» و همچنین روایت صحیحه جمیل بن دراج: «سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّرُورَةِ أَيَحُجُّ الرَّجُلُ مِنَ الزَّكَاةِ؟ قَالَ: نَعَمْ.» این روایات صریح در جواز استفاده از زکات برای انجام حج واجب هستند.

نتیجه نهایی

آن‌که:

تَحَصَّلَ مِمَّا ذُكِرَ: أَنَّهُ لَا إِشْكَالَ فِي حُصُولِ الاسْتِطَاعَةِ بِالزَّكَاةِ وَالصَّدَقَاتِ وَحُقُوقِ الْفُقَرَاءِ فِي أَمْوَالِ الْأَغْنِيَاءِ فِي الْجُمْلَةِ.

تا این‌جا بر اساس معتبره ابی‌بصیر ملتزم شدیم و از ظاهر آن رفع ید نکردیم؛ بلکه آن را بر قوت خود باقی دانستیم، برخلاف آنچه مرحوم محقق روحانی (رضوان‌الله‌علیه) فرمودند.

بر این اساس، استطاعت از طریق زکات و انفاقات شرعی برای فقرا نیز حاصل می‌شود و در صورت تحقق استطاعت، مشمول آیه شریفه حج: ﴿وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا.﴾ خواهد بود