/ جفر /سحر

موضوع: سحر / جفر /

    1. «حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ أَوْ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ‌ إِنَّ عِنْدَنَا لَصَحِيفَةً يُقَالُ لَهَا الْجَامِعَةُ مَا مِنْ حَلَالٍ وَ لَا حَرَامٍ إِلَّا وَ هُوَ فِيهَا حَتَّى أَرْشُ الْخَدْشِ.» [1]

    2. «حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: أَخْرَجَ إِلَيَّ أَبُو جَعْفَرٍ ع صَحِيفَةً فِيهَا الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ وَ الْفَرَائِضُ قُلْتُ مَا هَذِهِ قَالَ هَذِهِ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ خَطَّهُ عَلِيٌّ بِيَدِهِ قَالَ فَقُلْتُ فَمَا تُبْلَى قَالَ فَمَا يُبْلِيهَا قُلْتُ وَ مَا تُدْرَسُ قَالَ وَ مَا يَدْرُسُهَا قَالَ هِيَ الْجَامِعَةُ أَوْ مِنَ الْجَامِعَةِ.»[2]

توضیح:

    1. مرحوم مجلسی قسمت آخر روایت را چنین معنی می کند:

«قوله ع فما يبليها أي أي شي‌ء يقدر على إبلائها و الله حافظها لنا أو لا تقع عليها الأيدي كثيرا حتى تبلى أو تدرس و تمحى.»[3]

    2. سائل می پرسد آیا این کتاب نمی پوسد؟ حضرت می فرمایند نمی پوسد و مندرس نمی شود و محو نمی شود.

اگر کلمات حضرت را سوالی بخوانیم چنین معنی می شود: چه کسی آن را بپوساند و مندرس کند و محو کند و اگر به صورت نفی بخوانیم چنین معنی می شود که: نمی پوسد و مندرس نمی شود و محو نمی شود.

    3. مرحوم مجلسی هم احتمال داده است که چنین معنی شود که هیچ دستی بر آن واقع نمی شود تا آن زمان که از بین برود.

ما می گوئیم: مطابق معنای دوّم مرحوم مجلسی، - که با مضمون روایات دیگر هم سازگار است- این کتاب جز به دست اهل بیت نخواهد بود.

    3. «حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ سُوَيْدٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: كُنْتُ عِنْدَهُ فَدَعَا بِالْجَامِعَةِ فَنَظَرَ فِيهَا أَبُو جَعْفَرٍ ع فَإِذَا فِيهَا الْمَرْأَةُ تَمُوتُ وَ تَتْرُكُ زَوْجَهَا لَيْسَ لَهَا وَارِثٌ غَيْرُهُ قَالَ فَلَهُ الْمَالُ كُلُّهُ.»[4]

    4. «حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الْمُنَخَّلِ بْنِ جَمِيلٍ بَيَّاعِ الْجَوَارِي عَنْ جَابِرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع‌ إِنَّ عِنْدِي لَصَحِيفَةً فِيهَا تِسْعَ عَشْرَةَ صَحِيفَةً قَدْ حَبَاهَا رَسُولُ اللَّهِ ص.»[5]

توضیح:

در برخی نسخه های بحار «خباها» ضبط شده است که به معنای «پنهان کردن» است و مناسب تر با معنای روایت است امّا «حباها» به معنای «متصل کردن» است و باید روایت را چنین معنی کرد که پیامبر آن 19 صحیفه را به یکدیگر متصل کرده است.

    5. «حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَحْيَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا إِبْرَاهِيمَ يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَى مُحَمَّدٍ ص أَنَّهُ قَدْ فَنِيَتْ [سپری شد] أَيَّامُكَ وَ ذَهَبَتْ دُنْيَاكَ وَ احْتَجْتَ [نیاز پیدا کردی] إِلَى لِقَاءِ رَبِّكَ فَرَفَعَ النَّبِيُّ ص يَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ عِدَتُكَ [نوید، قول، عهد] الَّتِي وَعَدْتَنِي‌ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنِ ائْتِ أُحُداً [به کوه احد بروید] أَنْتَ وَ مَنْ تَثِقُ بِهِ. فَأَعَادَ الدُّعَاءَ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ امْضِ [رهسپار شو] أَنْتَ وَ ابْنُ عَمِّكَ حَتَّى تَأْتِيَ أُحُداً ثُمَّ لِتَصْعَدْ عَلَى ظَهْرِهِ [پشت] فَاجْعَلْ الْقِبْلَةَ فِي ظَهْرِكَ [قبله را پشت سر قرار بده] ثُمَّ ادْعُ وَ أَحِسَّ [آگاه کردن] الْجَبَلَ بِمَجِيئِكَ [در نسخه بحار: ادعُ وحشَ الجبل تُجِبک، و این بهتر است چراکه احسّ به معنی دانستن است و نه آگاه کردن؛ و با توجه به ضمیر «منهنّ» در عبارت بعد، وحوش مناسب‌تر است] فَإِذَا حَسَّكَ [نسخه بحار: فاذا اجابتک]‌ فَاعْمِدْ [عمد للشی و الی الشیء، قصد کرد به جا آوردن آن را] إِلَى جَفْرَةٍ [بزغالة] مِنْهُنَّ أُنْثَى وَ هِيَ‌ تُدْعَى الْجَفْرَةَ [و آن بزغاله می خواند...] تجد قرينها [نسخه بدل: حِينَ نَاهَدَ (نزاع کرد، مبارز طلبید، روبرو شد) قَرْنَاهَا] الطُّلُوعَ [طلوع: زخم، دمل] وَ تَشْخَبُ [روان گردید] أَوْدَاجُهَا دَماً وَ هِيَ الَّتِي لَكَ، فَمُرِ [مرور بده] ابْنَ عَمِّكَ لِيَقُمْ إِلَيْهَا فَيَذْبَحُهَا وَ يَسْلَخُهَا [پوست گوسفند را کندن] مِنْ قِبَلِ الرَّقَبَةِ [از طرف گردن] وَ يُقْلِبُ دَاخِلَهَا [بر عکس کن] فَتَجِدُهُ مَدْبُوغاً [پوست دباغی شده است] وَ سَأُنْزِلُ عَلَيْكَ الرُّوحَ‌ وَ جَبْرَئِيلَ مَعَهُ دَوَاةٌ وَ قَلَمٌ وَ مِدَادٌ لَيْسَ هُوَ مِنْ مِدَادِ الْأَرْضِ يَبْقَى الْمِدَادُ وَ يَبْقَى الْجِلْدُ لَا يَأْكُلُهُ الْأَرْضُ وَ لَا يُبْلِيهِ التُّرَابُ، لَا يَزْدَادُ [و.خیم نمی شود] كُلَّمَا يُنْشَرُ [هر گاه باز می شود] إِلَّا جِدَّةً [نو بودن] غَيْرَ أَنَّهُ يَكُونُ مَحْفُوظاً مَسْتُوراً فَيَأْتِي وَحْيٌ يُعْلِمُ مَا كَانَ وَ مَا يَكُونُ إِلَيْكَ وَ تُمْلِيهِ [املاء کن] عَلَى ابْنِ عَمِّكَ وَ لْيَكْتُبْ وَ يَمُدَّ [کشیده نوشتن] مِنْ تِلْكَ الدَّوَاةِ فَمَضَى ص حَتَّى انْتَهَى إِلَى الْجَبَلِ فَفَعَلَ مَا أَمَرَهُ فَصَادَفَ مَا وَصَفَ لَهُ رَبُّهُ فَلَمَّا ابْتَدَأَ فِي سَلْخِ الْجَفْرَةِ نَزَلَ جَبْرَئِيلُ وَ الرُّوحُ الْأَمِينُ وَ عِدَّةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَا يُحْصِي عَدَدَهُمْ‌ إِلَّا اللَّهُ وَ مَنْ حَضَرَ ذَلِكَ الْمَجْلِسَ ثُمَّ وَضَعَ عَلِيٌّ ع الْجِلْدَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ جَاءَ بِهِ‌ وَ الدَّوَاةُ وَ الْمِدَادُ أَخْضَرُ كَهَيْئَةِ الْبَقْلِ [مثل سبزی گیاه] وَ أَشَدَّ خَضْراً وَ أَنْوَرَ ثُمَّ نَزَلَ الْوَحْيُ عَلَى مُحَمَّدٍ ص وَ جَعَلَ يُمْلِي عَلَى عَلِيٍّ ع وَ يَكْتُبُ عَلِيٌّ أَنَّهُ يَصِفُ كُلَّ زَمَانٍ وَ مَا فِيهِ وَ غمزه [با ابروه اشاره کرد] بالنظر و النظر [نسخه بحار: يخبره بالظهر و البطن‌] وَ خَبَّرَهُ بِكُلِّ مَا كَانَ وَ مَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ فَسَّرَ لَهُ أَشْيَاءَ لَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهَا إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ‌ فَأَخْبَرَهُ بِالْكَائِنِينَ مِنْ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ أَبَداً إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ أَخْبَرَهُ بِكُلِّ عَدُوٍّ يَكُونُ لَهُمْ فِي كُلِّ زَمَانٍ مِنَ الْأَزْمِنَةِ حَتَّى فَهِمَ ذَلِكَ وَ كَتَبَ ثُمَّ أَخْبَرَهُ بِأَمْرٍ يَحْدُثُ عَلَيْهِ وَ عَلَيْهِمْ مِنْ بَعْدِهِ فَسَأَلَهُ عَنْهَا فَقَالَ الصَّبْرَ الصَّبْرَ وَ أَوْصَى الْأَوْلِيَاءَ بِالصَّبْرِ وَ أَوْصَى إِلَى أَشْيَاعِهِمْ بِالصَّبْرِ وَ التَّسْلِيمِ حَتَّى يَخْرُجَ الْفَرَجُ وَ أَخْبَرَهُ بِأَشْرَاطِ [جِ شَرَط: نشانه‌ها] أَوَانِهِ [زمان فرج] وَ أَشْرَاطِ تَوَلُّدِهِ [نسخه بحار: وُلده] وَ عَلَامَاتٍ تَكُونُ فِي مُلْكِ بَنِي هَاشِمٍ فَمَنْ هَذَا الْكِتَابِ اسْتُخْرِجَتْ أَحَادِيثُ الْمَلَاحِمِ [کشتارگاه ها] كُلُّهَا وَ صَارَ الْوَصِيُّ إِذَا أَفْضِي إِلَيْهِ [کشیده شد به او امر] الْأَمْرُ تَكَلَّمَ بِالْعَجَبِ. [یعنی وقتی امامت به امیرالمومنین رسید، سخنان عجیب می گفت]»[6]

    6. «حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ مُوسَى بْنِ سَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَاسِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ‌ إِنَّ جَبْرَئِيلَ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ بِصَحِيفَةٍ مَخْتُومَةٍ بِسَبْعِ خَوَاتِيمَ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَمَرَ إِذَا حَضَرَهُ أَجَلُهُ أَنْ يَدْفَعَهَا إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَيَعْمَلُ بِمَا فِيهِ وَ لَا يَجُوزُهُ إِلَى غَيْرِهِ وَ أَنْ يَأْمُرَ كُلَّ وَصِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ أَنْ يَفُكَّ خَاتَمَهُ وَ يَعْمَلَ بِمَا فِيهِ وَ لَا يَجُوزَ غَيْرَهُ.»[7]

توضیح:

جبرئیل یک نوشته با هفت مهر از طلا برای حضرت رسول آورد و گفت وقتی مرگ حضرت، فرا رسید آن را به علی(ع) بدهد و مطابق آن نوشتار عمل کند و جایز نیست آن را به کسی بدهد و هر وصی (امام) آن را به امام بعدی بدهد که مهر آن را بکشند و به آنچه در آن هست عمل کند و به غیر وصی بعدی ندهد. [یعنی یک نوشته بوده است هفت بخش داشته که هر بخش به یک مهم قفل شده بوده است و هفت امام بعدی باید هر یک، یک قفل را می شکسته اند]

ما می گوئیم: مرحوم مجلسی ذیل این حدیث (که با اثنی عشریه بودن ناسازگار است) می نویسد:

«لعل السبع من تصحيف النساخ أو تحريف الواقفية أو من الأخبار البدائية مع أنه يحتمل اشتراك بعضهم ع مع بعض في بعض الخواتيم.»[8]

توضیح: اخبار البدائیه یعنی بعداً بداء حاصل شده است و هفت امام به دوازده امام تبدیل شده است.

    7. بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع الَّذِي أَمْلَى جَبْرَئِيلُ‌ عَلَى عَلِيٍّ ع أَ قُرْآنٌ‌ قَالَ لا.»[9]

ما می گوئیم: اشاره حضرت ظاهراً به همین کتاب جامعه است و اینکه مضمون آن، همان مضمون قرآن نیست.

توجه از این قسمت تدریس نشده و فقط جزوه نوشته شده است.

اللهم الا ان یقال: این روایت صرفاً میگوید که این کتاب، قرآن نیست ولی ممکن است همان مضامین قرآن در قالب دیگر بوده است.

    1. «حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي عِمْرَانَ عَنْ يُونُسَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع‌ إِنَّ فِي الْجَفْرِ الَّذِي يَذْكُرُونَهُ لَمَا يَسُوؤُهُمْ‌ لِأَنَّهُمْ لَا يَقُولُونَ الْحَقَّ وَ الْحَقُّ فِيهِ فَلْيُخْرِجُوا قَضَايَا عَلِيٍّ ع وَ فَرَائِضَهُ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ وَ سَلُوهُمْ عَنِ الْخَالاتِ وَ الْعَمَّاتِ وَ لْيُخْرِجُوا مُصْحَفَ فَاطِمَةَ فَإِنَّ فِيهِ وَصِيَّةَ فَاطِمَةَ وَ مَعَهُ سِلَاحُ رَسُولِ اللَّهِ ص إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ‌ ائْتُونِي بِكِتابٍ مِنْ قَبْلِ هذا أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِين‌.»[10]

توضیح:

    1. حضرت صادق ظاهراً درباره زیدیه [احتمالاً پیروان محمد نفس زکیه] می فرمایند جفری که آنها یاد می کنند، به آنها ضرر می رساند.

    2. [در جفری که ایشان یاد می کنند، چیزی است که به آنها ضرر می رساند]

    3. چراکه ایشان حق نمی گویند در حالیکه حق در جفر است.

    4. اگر راست می گویند قضاوت های علی (ع) را از آن استخراج کنند.

    5. [حکم] خاله ها و عموها را از ایشان بپرسید.

    6. مصحف فاطمه را خارج کنند و همراه آن سلاح رسول الله است.

    7. اثاره: باقیمانده علم

ما می گوئیم: ظاهر روایت آن است که جفر، کیسه ای بوده که مصحف فاطمه و اخبار قضاوت های امیر المومنین و سلاح پیامبر در آن بوده است.

    2. بصائر الدرجات روایتی طولانی را از امّ سلمه نقل می کند: در آن ام سلمه می گوید پیامبر علی(ع) را نشاند و در پوست گوسفندی مطالبی را نوشت. سپس آن را به من (ام سلمه) داد و گفت هر کسی بعد از من آمد و فلان آیات را خواند، این را به او بده، فرزند ام سلمه (عمر بن ابی سلمه) می گوید:

مادرم در زمان ابوبکر و بعد در زمان عمر و بعد در زمان عثمان مرا فرستاد ولی آنها کتاب را مطالبه نکردند امام علی (ع) که خلیفه شد، من به مسجد رفتم و ایشان آیاتی را خواند و به من گفت به مادرت بگو، کتابی که نزد ایشان است را بدهد، و مادرم آن ها را تحویل داد.[11]

ما می گوئیم:

روایت از یک جهت با بقیه روایات مغایر است و آن اینکه این کتاب مدتی نزد ام سلمه بوده است این در حالی است که در روایتی دیگر، امام صادق می فرماید که کتاب نزد امیر المومنین بوده است و ایشان وقتی می خواستند از مدینه به عراق بروند، آن را به ام سلمه دادند و بعد از حضرت امیر (ع) ایشان آن را به امام حسن دادند.[12]

    3. در روایت دیگری امام صادق می فرماید که «کتاب علی» را دفن کرده است و گویی دیگر از دسترس خارج شده است و این نکته متمایزی است، اللهم الا ان یقال آنکه بعد از دفن و بعد از فتنه مغیره، آن را از دفن خارج کرده باشند.

«حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع بَلَغَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ لِعَلِيٍّ ع أَنْتَ أَخِي وَ صَاحِبِي وَ صَفِيِّي وَ وَصِيِّي وَ خَالِصِي مِنْ أَهْلِ بَيْتِي وَ خَلِيفَتِي فِي أُمَّتِي وَ سَأُنَبِّئُكَ فِيمَا يَكُونُ فِيهَا مِنْ بَعْدِي‌ يَا عَلِيُّ إِنِّي أَحْبَبْتُ لَكَ مَا أُحِبُّهُ لِنَفْسِي وَ أَكْرَهُ لَكَ مَا أَكْرَهُهُ لَهَا فَقَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع هَذَا مَكْتُوبٌ عِنْدِي فِي كِتَابِ عَلِيٍّ ع وَ لَكِنْ دَفَعْتُهُ‌ [در نسخه دیگر: دفنته] أَمْسِ حِينَ كَانَ هَذَا الْخَوْفُ وَ هُوَ حِينَ صُلِبَ الْمُغِيرَةُ.» [13]

    4. «حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ جَمِيعاً عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَمَّا حَضَرَ الْحُسَيْنَ مَا حَضَرَ دَفَعَ وَصِيَّتَهُ إِلَى فَاطِمَةَ ابْنَتِهِ ظَاهِرَةً فِي كِتَابٍ مُدْرَجٍ [در نسخه دیگر: مُدرَّج: کتاب بیضی شکل] فَلَمَّا كَانَ مِنْ أَمْرِ الْحُسَيْنِ مَا كَانَ دَفَعَتْ ذَلِكَ إِلَى عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَالَ قُلْتُ فَمَا فِيهِ يَرْحَمُكَ اللَّهُ قَالَ مَا تَحْتَاجُ إِلَيْهِ وُلْدُ آدَمَ مُنْذُ كَانَتِ الدُّنْيَا إِلَى أَنْ يَنْتَهِي.»[14]

ما می گوئیم:

در این روایت، نام کتاب جفر و یا جامعه نیآمده است ولی می توان با قرینه، گفت که اشاره روایت به همان کتاب جفر و یا جامعه است.

جمع بندی:

الف) روایات چند نکته را مطرح می کند:

    1. کتابی جامع معارف، موجود بوده است که پیامبر فرموده‌اند و علی(ع) نگاشته اند.

    2. مضمون کتاب احکام و وقایع بوده است

    3. آن کتاب مختص به ائمه است.

    4. جفر یا کیسه ای است که مطالب در آن بوده و یا پوستی بوده که مطالب روی آن نوشته شده است.

ب) جز روایت 19 که تنها روایتی است که متضمن داستان کوه احد است و از امام کاظم نقل شده است، تمام روایات دیگر (که بیش از صد روایت شده است) یا از امام باقر است و یا از امام صادق (که روایات امام باقر هم حدود 10 روایت است)

    5. در ادامه روایتی صحیحه را از زراره خواهیم خواند که نشان می دهد، مضمون این کتاب هم از علوم غریبه نبوده است.

نکته 1: طریق حصول علم ائمه، منحصر به این کتاب ها نبوده است، بلکه از طرق دیگر هم حاصل می شده است، چنانکه در روایاتی این مطلب مورد اشاره است:

    1. «الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُبَيْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَشْيَمَ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ‌ إِنَّا نُزَادُ فِي اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ لَوْ لَا أَنَّا نُزَادُ لَنَفِدَ مَا عِنْدَنَا فَقَالَ أَبُو بَصِيرٍ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَنْ يَأْتِيكُمْ قَالَ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ يُعَايِنُ مُعَايَنَةً وَ مِنَّا مَنْ يُنْقَرُ فِي قَلْبِهِ كَيْتَ وَ كَيْتَ وَ مِنَّا مَنْ يَسْمَعُ بِأُذُنِهِ وَقْعاً كَوَقْعِ السِّلْسِلَةِ فِي الطَّسْتِ‌ قَالَ قُلْتُ جَعَلَنِيَ اللَّهُ فِدَاكَ مَنْ يَأْتِيكُمْ بِذَاكَ قَالَ هُوَ خَلْقٌ أَكْبَرُ مِنْ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيل‌.»[15]

توضیح: سلسله: زنجیر/ طست: لگن

    2. «أَحْمَدُ بْنُ مُوسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ‌ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ يُنْكَتُ فِي أُذُنِهِ وَ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ يَرَى فِي مَنَامِهِ وَ إِنَّ مِنَّا لَمَنْ يَسْمَعُ الصَّوْتَ مِثْلَ صَوْتِ السِّلْسِلَةِ الَّتِي تَقَعُ فِي الطَّسْت‌.»[16]

توضیح: نکت: کوبیدن

    3. «الْهَيْثَمُ النَّهْدِيُّ عَنِ اللُّؤْلُؤِيِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ فَرْقَدٍ النَّهْدِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْإِمَامَ إِذَا شَاءَ أَنْ يَعْلَمَ عَلِم‌.»[17]

    4. «أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِيِّ أَوْ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنِ السَّابَاطِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْإِمَامِ يَعْلَمُ الْغَيْبَ قَالَ لَا وَ لَكِنْ إِذْ أَرَادَ أَنْ يَعْلَمَ الشَّيْ‌ءَ أَعْلَمَهُ اللَّهُ ذَلِك‌.»[18]

    5. «عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عِيسَى بْنِ حَمْزَةَ الثَّقَفِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّا نَسْأَلُكَ أَحْيَاناً فَتُسْرِعُ فِي الْجَوَابِ وَ أَحْيَاناً تُطْرِقُ ثُمَّ تُجِيبُنَا قَالَ نَعَمْ إِنَّهُ يُنْكَتُ فِي آذَانِنَا وَ قُلُوبِنَا فَإِذَا نُكِتَ نَطَقْنَا وَ إِذَا أَمْسَكَ عَنَّا أَمْسَكْنَا.» [19]

    6. «سَلَمَةُ بْنُ الْخَطَّابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُيَسِّرٍ الْمَدَائِنِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ يَحْيَى الْمَدَائِنِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ أَخْبِرْنِي عَنِ الْإِمَامِ إِذَا سُئِلَ كَيْفَ يُجِيبُ فَقَالَ إِلْهَامٌ وَ سَمَاعٌ‌ وَ رُبَّمَا كَانَا جَمِيعا.»[20]

    7. «أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِيرَةِ النَّضْرِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع مَا عِلْمُ عَالِمِكُمْ جُمْلَةٌ يُقْذَفُ فِي قَلْبِهِ أَوْ يُنْكَتُ فِي أُذُنِهِ قَالَ فَقَالَ وَحْيٌ كَوَحْيِ أُمِّ مُوسَى‌.»[21]

    8. «مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ عَلِيٍّ السَّائِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ الصَّادِقَ ع عَنْ مَبْلَغِ عِلْمِهِمْ فَقَالَ مَبْلَغُ عِلْمِنَا ثَلَاثَةُ وُجُوهٍ مَاضٍ وَ غَابِرٌ وَ حَادِثٌ فَأَمَّا الْمَاضِي فَمُفَسَّرٌ وَ أَمَّا الْغَابِرُ فَمَزْبُورٌ وَ أَمَّا الْحَادِثُ فَقَذْفٌ فِي الْقُلُوبِ وَ نَقْرٌ فِي الْأَسْمَاعِ وَ هُوَ أَفْضَلُ عِلْمِنَا وَ لَا نَبِيَّ بَعْدَ نَبِيِّنَا.» [22]

مرحوم مجلسی در توضیح این روایت می نویسد:

«الغابر يطلق على الماضي و الباقي و المراد به هنا الثاني و لما كان النكت و النقر مظنة لأن يتوهم السائل فيهم النبوة قال ع و لا نبي بعد نبينا ص‌.»[23]

    9. «أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ نُعْمَانَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ ضُرَيْسٍ قَالَ: كُنْتُ مَعَ أَبِي بَصِيرٍ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ ع فَقَالَ لَهُ أَبُو بَصِيرٍ بِمَا يَعْلَمُ عَالِمُكُمْ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ عَالِمَنَا لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ وَ لَوْ وَكَلَ اللَّهُ عَالِمَنَا إِلَى نَفْسِهِ كَانَ كَبَعْضِكُمْ وَ لَكِنْ يَحْدُثُ إِلَيْهِ سَاعَةً بَعْدَ سَاعَةٍ.»[24]

    10. «أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ أَيُّ شَيْ‌ءٍ هُوَ الْعِلْمُ عِنْدَكُمْ قَالَ مَا يَحْدُثُ‌ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ الْأَمْرُ بَعْدَ الْأَمْرِ وَ الشَّيْ‌ءُ بَعْدَ الشَّيْ‌ءِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.» [25]

    11. «أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ‌ إِنَّ عِنْدَنَا الصُّحُفَ الْأَوْلَى صُحُفَ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَى فَقَالَ لَهُ ضُرَيْسٌ أَ لَيْسَتْ هِيَ الْأَلْوَاحَ فَقَالَ بَلَى قَالَ ضُرَيْسٌ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْعِلْمُ فَقَالَ لَيْسَ هَذَا الْعِلْمَ إِنَّمَا هَذِهِ الْأَثَرَةُ إِنَّ الْعِلْمَ مَا يَحْدُثُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ يوم [يَوْماً] بِيَوْمٍ وَ سَاعَةً بِسَاعَة.» [26]

ما می گوئیم:

مرحوم مجلسی ذیل یکی از روایاتی که می گوید علم ائمه، هر روز و شب حادث می شود، به اشکال و جوابی اشاره می کند:

«هاهنا إشكال قوي و هو أنه لما دلت الأخبار الكثيرة على أن النبي ص كان يعلم علم ما كان و ما يكون و جمیع الشرائع و الأحكام و قد علّم جميع ذلك عليا ع و علّم عليّ الحسن ع و هكذا فأي شي‌ء يبقى حتى يحدث لهم بالليل و النهار. و يمكن أن يجاب عنه بوجوه الأول ما قيل إن العلم ليس يحصل بالسماع‌ و قراءة الكتب و حفظها فإن ذلك تقليد و إنما العلم ما يفيض من عند الله سبحانه على قلب المؤمن يوما فيوما و ساعة فساعة فيكشف به من الحقائق ما تطمئن به النفس و ينشرح له الصدر و يتنور به القلب و الحاصل أن ذلك مؤكد و مقرر لما علم سابقا يوجب مزيد الإيمان و اليقين و الكرامة و الشرف بإفاضة العلم عليهم بغير واسطة المرسلين. الثاني أن يفيض عليهم ع تفاصيل عندهم مجملاتها و إن أمكنهم استخراج التفاصيل مما عندهم من أصول العلم و مواده.

الثالث أن يكون مبنيا على البداء فإنّ فيما علموا سابقا ما يحتمل البداء و التغيير فإذا ألهموا بما غيّر من ذلك بعد الإفاضة على أرواح من تقدم من الحجج أو أكّد ما علموا بأنه حتميّ لا يقبل التغيير كان ذلك أقوى علومهم أشرفها.

الرابع كما هو أقوى عندي و هو أنهم ع في النشأتين سابقا على الحياة البدني و لاحقا بعد وفاتهم يعرجون في المعارف الربانية الغير المتناهية على مدارج الكمال إذ لا غاية لعرفانه تعالى و قربه و يظهر ذلك من كثير الأخبار. و ظاهر أنهم إذا تعلموا في بدو إمامتهم علما لا يقفون في تلك المرتبة و يحصل لهم بسبب مزيد القرب و الطاعات زوائد العلم و الحكم و الترقيات في معرفة الرب تعالى و كيف لا يحصل لهم و يحصل ذلك لسائر الخلق مع نقص قابليتهم و استعدادهم فهم ع أولى بذلك و أحرى. و لعل هذا أحد وجوه استغفارهم و توبتهم في كل يوم سبعين مرة و أكثر إذ عند عروجهم إلى كل درجة رفيعة من درجات العرفان يرون أنهم كانوا في المرتبة السابقة في النقصان فيستغفرون منها و يتوبون إليه تعالى و هذه جملة ما حل في حل هذا الإشكال ببالي و أستغفر الله مما لا يرتضيه من قولي و فعالي.»[27]

نکته 2:

در بسیاری از کتاب هایی که علم جفر را توضیح داده اند، به چند داستان هم اشاره شده است که قابل ملاحظه است.

الف) جاحظ شعری از بشر بن معتمر (رئیس معتزله بغداد) نقل کرده که «رافضیان را به سبب غرّه شدنشان به جفر سرزنش کرده است»[28]

ما می گوئیم: اگر نقل مذکور درست باشد، علّت غرّه شدن وجود کتاب در نزد امامان شیعه بوده است و نه در نزد تک تک شیعیان، چراکه خواندیم مطابق با روایات، این کتاب از اختصاصات ائمه بوده است. لازم است که اشاره کنیم که بشر بن معتمر در دوره امام کاظم و امام رضا می زیسته و در میان اهل سنت متهم به رافضی بودن بوده است و به همین جهت هم در زمان هارون مدتی در حبس بوده است و لذا ممکن است این سرزنش نوعی تقیه بوده باشد.[29]

ب) ابن خلدون از کتابی با عنوان جفر صغیر نام می برد که در آن از حوادث ملوک بنی عبدالمومن یاد شده است[30] گفته اند این مطلب را ابن خلکان هم روایت کرده است.[31]

ج) ابن ندیم از کتابی با عنوان «الجفر الهندی» یاد کرده است که «عطارد بن محمد الحاسب المنجم» (سده3ق) آن را شرح کرده است. [32]

ما می گوئیم: روشن است که این کتاب هم هیچ ارتباطی با جفر مورد اشاره ائمه ندارد.

د) هارون بن سعید عجلی از پیشوایان فرقه زیدیه مدعی بوده است که کتاب جفر را از امام صادق روایت می کند و می نویسد که امام صادق آن را از روی پوستی که در آن نوشته شده بود، می خواند البته گویا شعری هم به هارون بن سعید منسوب است که در آن، از «جفر رافضیان» به خدا پناه برده است.[33]

ما می گوئیم: مطابق روایت مرحوم مجلسی از بصائر الدرجات، عجلیه معتقد بوده اند که شمشیر رسول الله نزد «عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب» است و حضرت صادق این امر را به شدّت تکذیب می کند:

«ابْنُ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ هَارُونَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ الْعِجْلِيَّةَ يَزْعُمُونَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَسَنِ يَدَّعِي أَنَّ سَيْفَ رَسُولِ اللَّهِ ص عِنْدَهُ فَقَالَ وَ اللَّهِ لَقَدْ كَذَبَ فَوَ اللَّهِ مَا هُوَ عِنْدَهُ وَ مَا رَآهُ بِوَاحِدَةٍ مِنْ عَيْنَيْهِ قَطُّ وَ لَا رَآهُ أَبُوهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ رَآهُ عِنْدَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَ إِنَّ صَاحِبَهُ لَمَحْفُوظٌ مَحْفُوظٌ لَهُ وَ لَا يَذْهَبَنَّ يَمِيناً وَ لَا شِمَالًا فَإِنَّ الْأَمْرَ وَاضِحٌ وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْأَرْضِ اجْتَمَعُوا عَلَى أَنْ يُحَوِّلُوا هَذَا الْأَمْرَ مِنْ مَوْضِعِهِ الَّذِي وَضَعَهُ اللَّهُ مَا اسْتَطَاعُوا وَ لَوْ أَنَّ خَلْقَ اللَّهِ كُلَّهُمْ جَمِيعاً كَفَرُوا حَتَّى لَا يَبْقَى أَحَدٌ جَاءَ اللَّهُ لِهَذَا الْأَمْرِ بِأَهْلٍ يَكُونُونَ هُمْ أَهْلَه‌»[34]

با توجه به این حدیث، ادعای هارون بن سعید عجلی نمی تواند صحیح باشد، به خصوص آنکه وی از «ضعفای زیدیه» هم بر شمرده شده است.[35]

هـ) کتابی با عنوان «الواح الجواهر» به افلاطون منسوب است که در آن به تقسیم «حروف و ربط آنها به سیارات و روابطی برای بسط و تکسیر حروف پرداخته شده است» این کتاب نام جفر نداشته است. [36]

و) کتابی با عنوان جفر به «کندی»، ستاره شناس دوره عباسی منسوب است که در آن انقراض دولت عباسی را پیش بینی کرده است محتوای این کتاب ظاهراً علم حروف نبوده است.

ز) قصیده‌ای هم به ابن سینا منسوب است که بر منبای جفر علی بن ابی طالب سروده شده بود و محتوای پیش گویی هایی بوده است.[37]

ما می گوئیم: این هم نمی تواند ناظر به جفر معهود باشد چراکه چنانکه خواندیم آن کتاب از اصطلاحات ائمه بوده است.

ح) کتاب های معروف جفر (که در ادامه خواهیم خواند)، مثل جفر ابن عربی یا جفر اسود منسوب به جابر بن حیان یا الجفر الجامع، هیچکدام ناظر به «جفر معهود» که املاء رسول الله و نوشته علی (ع) بوده است، نیستند.[38]

ط) برخی فرقه نویسان، نوشته اند که فرقه خطابیه (پیروان ابوالخطاب اسدی از غالیان بزرگ) اندیشه جفر را در میان شیعیان اثنی عشری رواج داده اند. [39]

ما می گوئیم:

محمد بن ابی زینب اسدی معروف به ابوالخطاب، ابتدا از اصحاب امام صادق بوده است و مورد اعتماد حضرت نیز قرار گرفته است ولی از سال 135 ه ق از عقاید امامیه منحرف شده و عقاید غلو آمیز خود را برای ایجاد حرکت انقلابی علیه عباسیون رواج داد ایشان قائل به الوهیت امام صادق بوده اند و در سال 138 یا 143 در کوفه گردن زده می شود. [40]

با این حساب که امام صادق بعدها بسیار او را لعن کرده اند.[41] و حتی فرقه های شیعه نیز چنین می کرده اند. [42] بعید است که بتوان تاثیر عمیقی برای ایشان قائل شد.

امّا در هر صورت اگر مراد از «رواج اندیشه جفر» آن است که شیعیان معتقد شده اند که امامان، کتابی با عنوان جفر دارند، این سخن بعید نیست چراکه چنانکه خواندیم روایات دال بر این مطلب، از امام باقر هم نقل شده است ولی اگر مراد آن است که شیعیان خود را مطلع از علم جفر معرفی کرده اند، این هم مویدات تاریخی ندارد.

ی) مطابق برخی از ادعاها، منصور عباسی موفق شده است کتاب جامعه را رویت کند.[43]

ما می گوئیم: این ادعا به صراحت مخالف با مضمون روایاتی است که کتاب را مختص به اهل بیت بر می شمارد، الا اینکه بگوئیم وی تنها ظاهر کتاب را دیده است.

ک) دانش نامه جهان اسلام، از تعدادی از راویان شیعه نام می برد و می نویسد که این گروه موفق به رویت «کتاب جامعه یا بخش هایی از آن» شده اند. و این را از «امتیازات این کتاب نسبت به دیگر کتاب ها منسوب به امام علی (ع)» بر می شمارد. این راویان عبارتند از:

ابوبصیر مرادی، عبدالملک بن اعین، محمد بن مسلم، زرارة بن اعین، ابن بکیر، وهب بن عبدالله و مُعَتّب. [44]

ما می گوئیم:

از اکثر روایاتی که این دانش نامه خواسته است به عنوان «سند رویت کتاب جامعه توسط این راویان» معرفی کند، چنین مطلبی قابل استفاد نیست.

    1. روایت ابوبصیر[45] مربوط به «کتاب علی» است و ابوبصیر نمی گوید که مضامین کتاب را دیده است بلکه در این روایت امام صادق می گویند: کتاب علی مندرس نمی شود و ابوبصیر صرفاً ظاهر آن کتاب را دیده است و ظاهراً مضمون آن را حضرت برای ایشان خوانده است. علاوه بر اینکه ابوبصیر نابینا بوده است و احتمالاً دیدن او هم به معنای آن است که حضرت برای او خبر داده است.

    2. محمد بن مسلم صرفا می گوید که «أقرأنی ابوجعفر (ع) شیئاً من کتاب علی»[46]

    3. زراره می گوید که: «وَجَدْتُ فِي صَحِيفَةِ الْفَرَائِضِ» و اسم جفر یا جامعه را نمی برد.[47]

    4. روایت وهب بن عبدالله سوایی [که سند نیز ندارد] مشتمل بر سوالی است که راوی از حضرت علی (ع) می پرسد و امیر المومنین می گویند: هر چه هر کس می داند از قرآن است و از این صحیفه راوی می پرسد: «وَ مَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ قَالَ الْعَقْلُ وَ فَكَاكُ الْأَسِيرِ وَ أَنْ لَا يُقْتَلَ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ».[48]

روشن است که حتی اگر هم وهب صحیفه را دیده باشد، ظاهر آن را دیده است و هم چنین معلوم نیست که این صحیفه، کتاب جامعه باشد.

    5. روایت معتّب بن مبارک [که از موالی امام صادق بوده است و توثیق شده است] نیز تنها اشاره به «صحیفه عتیقه من صحف علی» دارد و معلوم نیست که آنچه آنها نشسته اند تا مشاهده کنند، کتاب جامعه باشد.

« حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ مُعَتِّبٍ قَالَ قَالَ‌ أَخْرَجَ إِلَيْنَا أَبُو عَبْدِ اللَّه(ع) صَحِيفَةً عَتِيقَةً مِنْ صُحُفِ عَلِيٍّ (ع) فَإِذَا فِيهَا مَا تقول [نَقُولُ[ إِذَا جَلَسْنَا لِنَتَشَهَّدَ.»[49]

    6. روایت عبدالله بن بکیر نیز با همین مشکل مواجه است البته اینکه در این روایت تعبیر «املاء رسول الله» آمده است ، می توان قرینه بر کتاب جامعه باشد اما باز راوی ها متن کتاب را ندیده اند بلکه آن را در حالی که در اختیار حضرت بوده است، مشاهده کرده اند.

«عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ قَالَ: سَأَلَ زُرَارَةُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الصَّلَاةِ فِي الثَّعَالِبِ وَ الْفَنَكِ‌ وَ السِّنْجَابِ وَ غَيْرِهِ مِنَ الْوَبَرِ فَأَخْرَجَ كِتَاباً زَعَمَ أَنَّهُ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ص أَنَّ الصَّلَاةَ فِي وَبَرِ كُلِّ شَيْ‌ءٍ حَرَامٍ أَكْلُهُ فَالصَّلَاةُ فِي وَبَرِهِ وَ شَعْرِهِ وَ جِلْدِهِ وَ بَوْلِهِ وَ رَوْثِهِ وَ أَلْبَانِهِ وَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ مِنْهُ فَاسِدَةٌ لَا تُقْبَلُ تِلْكَ الصَّلَاةُ حَتَّى تُصَلِّيَ فِي غَيْرِهِ مِمَّا أَحَلَّ اللَّهُ أَكْلَهُ ثُمَّ قَالَ يَا زُرَارَةُ هَذَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص فَاحْفَظْ ذَلِكَ يَا زُرَارَةُ فَإِنْ كَانَ مِمَّا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ فَالصَّلَاةُ فِي وَبَرِهِ وَ بَوْلِهِ وَ شَعْرِهِ وَ رَوْثِهِ وَ أَلْبَانِهِ وَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ مِنْهُ جَائِزَةٌ إِذَا عَلِمْتَ أَنَّهُ ذَكِيٌّ قَدْ ذَكَّاهُ الذَّبْحُ فَإِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ مِمَّا قَدْ نُهِيتَ عَنْ أَكْلِهِ وَ حَرُمَ عَلَيْكَ أَكْلُهُ فَالصَّلَاةُ فِي كُلِّ شَيْ‌ءٍ مِنْهُ فَاسِدَةٌ ذَكَّاهُ الذَّبْحُ أَوْ لَمْ يُذَكِّهِ.»[50]

    7. روایت عبدالملک بن اعین هم به هیچ وجه ناظر به این مطلب که راویان کتاب جفر را دیده اند نیست.

«حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَعِيدٍ قَالَ: كُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع وَ عِنْدَهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيٍّ إِلَى جَنْبِهِ جَالِساً وَ فِي الْمَجْلِسِ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَعْيَنَ وَ مُحَمَّدٌ الطَّيَّارُ وَ شِهَابُ بْنُ عَبْدِ رَبِّهِ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ لَنَا فِي هَذَا الْأَمْرِ مَا لَيْسَ لِغَيْرِنَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع بَعْدَ كَلَامٍ أَ مَا تَعْجَبُونَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ يَزْعُمُ أَنَّ أَبَاهُ علي‌ [عَلِيّاً] لَمْ يَكُنْ إِمَاماً وَ يَقُولُ إِنَّهُ لَيْسَ عِنْدَنَا عِلْمٌ وَ صَدَقَ وَ اللَّهِ مَا عِنْدَهُ عِلْمٌ وَ لَكِنْ وَ اللَّهِ وَ أَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى صَدْرِهِ إِنَّ عِنْدَنَا سِلَاحَ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ سَيْفَهُ وَ دِرْعَهُ وَ عِنْدَنَا وَ اللَّهِ مُصْحَفُ فَاطِمَةَ مَا فِيهِ آيَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَ إِنَّهُ لَإِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ خَطَّهُ عَلِيٌّ ع بِيَدِهِ وَ عِنْدَنَا وَ اللَّهِ الْجَفْرُ وَ مَا يَدْرُونَ مَا هُوَ أَ مِسْكُ شَاةٍ أَوْ مِسْكُ بَعِيرٍ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَيْنَا وَ قَالَ أَبْشِرُوا أَ مَا تَرْضَوْنَ أَنَّكُمْ تَجِيئُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ آخِذِينَ بِحُجْزَةِ عَلِيٍّ ع وَ عَلِيٌّ آخِذٌ بِحُجْزَةِ رَسُولِ اللَّهِ ص‌.»[51]

    8. امّا یک روایت در این میان وضعیت متفاوتی دارد:

«عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ جَمِيعاً عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الْجَدِّ فَقَالَ مَا أَجِدُ أَحَداً قَالَ فِيهِ إِلَّا بِرَأْيِهِ إِلَّا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع قُلْتُ أَصْلَحَكَ اللَّهُ فَمَا قَالَ فِيهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع قَالَ إِذَا كَانَ غَداً فَالْقَنِي حَتَّى أُقْرِئَكَهُ فِي كِتَابٍ قُلْتُ أَصْلَحَكَ اللَّهُ حَدِّثْنِي فَإِنَّ حَدِيثَكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ تُقْرِئَنِيهِ فِي كِتَابٍ فَقَالَ لِيَ الثَّانِيَةَ اسْمَعْ مَا أَقُولُ لَكَ إِذَا كَانَ غَداً فَالْقَنِي حَتَّى أُقْرِئَكَهُ فِي كِتَابٍ فَأَتَيْتُهُ مِنَ الْغَدِ بَعْدَ الظُّهْرِ وَ كَانَتْ سَاعَتِيَ الَّتِي كُنْتُ أَخْلُو بِهِ فِيهَا بَيْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ كُنْتُ أَكْرَهُ أَنْ أَسْأَلَهُ إِلَّا خَالِياً خَشْيَةَ أَنْ يُفْتِيَنِي مِنْ أَجْلِ مَنْ يَحْضُرُهُ بِالتَّقِيَّةِ فَلَمَّا دَخَلْتُ عَلَيْهِ أَقْبَلَ عَلَى ابْنِهِ جَعْفَرٍ ع فَقَالَ لَهُ أَقْرِئْ زُرَارَةَ صَحِيفَةَ الْفَرَائِضِ ثُمَّ قَامَ لِيَنَامَ فَبَقِيتُ أَنَا وَ جَعْفَرٌ ع فِي الْبَيْتِ فَقَامَ فَأَخْرَجَ إِلَيَّ صَحِيفَةً مِثْلَ فَخِذِ الْبَعِيرِ فَقَالَ لَسْتُ أُقْرِئُكَهَا حَتَّى تَجْعَلَ لِي عَلَيْكَ اللَّهَ أَنْ لَا تُحَدِّثَ بِمَا تَقْرَأُ فِيهَا أَحَداً أَبَداً حَتَّى آذَنَ لَكَ وَ لَمْ يَقُلْ حَتَّى يَأْذَنَ لَكَ أَبِي فَقُلْتُ أَصْلَحَكَ اللَّهُ وَ لِمَ تُضَيِّقُ عَلَيَّ وَ لَمْ يَأْمُرْكَ أَبُوكَ بِذَلِكَ فَقَالَ لِي مَا أَنْتَ بِنَاظِرٍ فِيهَا إِلَّا عَلَى مَا قُلْتُ لَكَ فَقُلْتُ فَذَاكَ لَكَ وَ كُنْتُ رَجُلًا عَالِماً بِالْفَرَائِضِ وَ الْوَصَايَا بَصِيراً بِهَا حَاسِباً لَهَا أَلْبَثُ الزَّمَانَ أَطْلُبُ شَيْئاً يُلْقَى عَلَيَّ مِنَ الْفَرَائِضِ وَ الْوَصَايَا لَا أَعْلَمُهُ فَلَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ فَلَمَّا أَلْقَى إِلَيَّ طَرَفَ الصَّحِيفَةِ إِذَا كِتَابٌ غَلِيظٌ يُعْرَفُ أَنَّهُ مِنْ كُتُبِ الْأَوَّلِينَ فَنَظَرْتُ فِيهَا فَإِذَا فِيهَا خِلَافُ مَا بِأَيْدِي النَّاسِ مِنَ الصِّلَةِ وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ الَّذِي لَيْسَ فِيهِ اخْتِلَافٌ وَ إِذَا عَامَّتُهُ كَذَلِكَ فَقَرَأْتُهُ حَتَّى أَتَيْتُ عَلَى آخِرِهِ بِخُبْثِ نَفْسٍ وَ قِلَّةِ تَحَفُّظٍ وَ سَقَامِ رَأْيٍ وَ قُلْتُ وَ أَنَا أَقْرَؤُهُ بَاطِلٌ حَتَّى أَتَيْتُ عَلَى آخِرِهِ ثُمَّ أَدْرَجْتُهَا وَ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِ فَلَمَّا أَصْبَحْتُ لَقِيتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع فَقَالَ لِي أَ قَرَأْتَ صَحِيفَةَ الْفَرَائِضِ فَقُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ كَيْفَ رَأَيْتَ مَا قَرَأْتَ قَالَ قُلْتُ بَاطِلٌ لَيْسَ بِشَيْ‌ءٍ هُوَ خِلَافُ مَا النَّاسُ عَلَيْهِ قَالَ فَإِنَّ الَّذِي رَأَيْتَ وَ اللَّهِ يَا زُرَارَةُ هُوَ الْحَقُّ الَّذِي رَأَيْتَ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ خَطُّ عَلِيٍّ ع‌ بِيَدِهِ فَأَتَانِي الشَّيْطَانُ فَوَسْوَسَ فِي صَدْرِي فَقَالَ وَ مَا يُدْرِيهِ أَنَّهُ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ خَطُّ عَلِيٍّ ع بِيَدِهِ فَقَالَ لِي قَبْلَ أَنْ أَنْطِقَ يَا زُرَارَةُ لَا تَشُكَّنَّ وَدَّ الشَّيْطَانُ وَ اللَّهِ إِنَّكَ شَكَكْتَ وَ كَيْفَ لَا أَدْرِي أَنَّهُ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ خَطُّ عَلِيٍّ ع بِيَدِهِ وَ قَدْ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ جَدِّي أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع حَدَّثَهُ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ لَا كَيْفَ جَعَلَنِيَ اللَّهُ فِدَاكَ وَ نَدِمْتُ عَلَى مَا فَاتَنِي مِنَ الْكِتَابِ وَ لَوْ كُنْتُ قَرَأْتُهُ وَ أَنَا أَعْرِفُهُ لَرَجَوْتُ أَنْ لَا يَفُوتَنِي مِنْهُ حَرْفٌ:

قَالَ عُمَرُ بْنُ أُذَيْنَةَ قُلْتُ لِزُرَارَةَ فَإِنَّ أُنَاساً حَدَّثُونِي عَنْهُ وَ عَنْ أَبِيهِ ع بِأَشْيَاءَ فِي الْفَرَائِضِ فَأَعْرِضُهَا عَلَيْكَ فَمَا كَانَ مِنْهَا بَاطِلًا فَقُلْ هَذَا بَاطِلٌ وَ مَا كَانَ مِنْهَا حَقّاً فَقُلْ هَذَا حَقٌّ وَ لَا تَرْوِهِ وَ اسْكُتْ فَحَدَّثْتُهُ بِمَا حَدَّثَنِي بِهِ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع فِي الِابْنَةِ وَ الْأَبِ وَ الِابْنَةِ وَ الْأُمِّ وَ الِابْنَةِ وَ الْأَبَوَيْنِ فَقَالَ هُوَ وَ اللَّهِ الْحَقُّ.»[52]

توضیح:

    1. زراره از حضرت سوال می کند درباره «جدّ».

    2. حضرت باقر می فرماید که من یک نفر را نیافتم مگر اینکه بنابر نظر خودش حرف می زند و تنها امیر المومنین چنین نبوده است

    3. زراره: امیر المومنین درباره جد چه می گوید.

    4. حضرت باقر: فردا که شد، دریاب مرا تا برای تو آن را بخوانم در کتاب

    5. زراره: شما حدیث کنید برای من شیرینتر است از اینکه از روی کتاب بخوانی

    6. حضرت باقر: گوش کن چه می گویم...

    7. فردا بعد از ظهر، خدمت حضرت رفتم ساعتی بود که من با حضرت خلوت می کردیم در آن؛ بین ظهر و عصر

    8. من دوست نداشتم از حضرت سوال کنم مگر وقتی که تنها بودیم ، چراکه می ترسیدم که به تقیه فتوا دهد مرا، به سبب کسانی که در آنجا حاضر بودند

    9. وقتی وارد شدم، امام باقر به فرزندش جعفر (ع) رو کرد و گفت

    10. صحیفه فرائض را برای زراره بخوان، سپس برخواست که بخوابد

    11. من و جعفر در منزل ماندیم و جعفر برخواست و برای من، صحیفه ای را آورد که مثل «ران شتر» بود.

    12. امام صادق فرمود برایت نمی خوانم مگر اینکه برای من با خدا عهد ببندی که آنچه خواندم را برای احدی حدیث نکنی.

    13. حضرت صادق گفت تا اینکه به تو اذن دهم و نگفت تا اینکه پدرم به تو اذن دهد

    14. زراره: چرا بر من سخت میگیری در حالیکه پدرت چنین چیزی را از تو نخواست

    15. امام صادق: نگاه نخواهی کرد، مگر اینکه آنچه گفتم را انجام دهی

    16. زراره: چنان هستم و من عالم بودم؛ و فرائض و وصایا را می دانستم و آنها را حساب می کردم. [الفرائض: علم به تقسیم ارث]

    17. مدتی مکث کردم، و چیزهایی از فرائض و وصایا را فراگرفتم که نمی دانستم و بر آنها قادر نبودم.

    18. چون حضرت صادق، به من [طرف الصحیحه: لبه کتاب] را القا کرد، آن یک کتاب کلفت بود، چنین شناخته می شد که از کتاب های اولیه است به آن نگاه کردم در آن خلاف آن چیزی که در دست مردم است را مشاهده کردم (درباره هدیه و امر به معروف) و همه کتاب چنین بود. [یعنی برخلاف آن نظریاتی بود که متفق علیه همه مردم بود]

    19. و تا آخر آن کتاب را خواندم، با خبث نفس و کم بودن حافظه و بیماری نظر[ضعف بینایی]

    20. من کتاب را خواندم و با خود گفتم باطل است چرا که مخالف نظر قوم بود و تا به آخر آن رسیدم

    21. پس آن را پیچیدم به ایشان دادم فردا صبح که حضرت باقر را ملاقات کردم ایشان پرسیدند: کتاب را خواندی؟

    22. گفتم بله، حضرت پرسیدند: آن چه را که خواندی چگونه یافتی؟

    23. گفتم: باطل بود و ارزشی نداشت و بر خلاف آن چیزی بود که مردم بر آن هستند

    24. امام گفتند: به خدا آنچه دیدی، حق است که پیامبر املاء کرد و علی نوشت.

    25. زراره: شیطان بر من وسوسه کرد [و قبول نکردم]

    26. حضرت باقر: نمی دانی این املاء پیامبر است که علی (ع) با خط خود نوشت

    27. زراره می گوید قبل ازاینکه سخن بگویم حضرت فرمود: ای زراره شک نکن به سبب دوستی شیطان به خدا که تو شک کردی و چگونه نمی دانی که این املاء رسول الله و خط علی است

    28. امام سجاد از امام حسین روایت کرد که امیرالمومنین مطلب را برای ایشان حدیث کرده است

    29. زراره می گوید گفتم: نه! چگونه شک کنم ولی پشیمان شدم از آنچه بر من فوت شده بود

    30. و اگر آن را می شناختم و قرائت می کردم، امیدوار بودم که حرفی از آن از من فوت نشود

    31. عمر بن اذینه می گوید به زراره گفتم، مردم از امام از پدرش روایت می کردند درباره فرائض من آن را به تو عرضه می کنم، اگر باطل بود بگو باطل است و اگر حق بود بگو حق است ولی روایت نکن آن کتاب را و ساکت باش [چون قول داده بود به امام صادق]

    32. پس مطابق آنچه محمد بن مسلم از امام باقر در ارث حدیث کرده بود نقل کردیم و گفت به خدا همه آن حق است.

ما می گوئیم: اگر این حدیث را بپذیریم –که سند قابل اعتمادی هم دارد- معلوم می شود کتاب جفر، مجموعه ای از احکام بوده است و حروف و اعداد و نوشته ای نامربوط نبوده است.

جمع بندی:

    1. با توجه به آنچه گفته ایم، می توان گفت که آنچه این روزها به عنوان جفر مطرح است، هیچ ارتباطی با کتاب جفر و جامعه که نزد اهل بیت بوده، ندارد. چراکه آن کتاب یا اصلاً به غیر اهل بیت نشان داده نشده و به صراحت بسیاری از روایات، این کتاب از مختصات اهل بیت است و هیچ کس دیگری هم به آن دسترسی ندارد و یا اگر برخی مثل زراره آن را دیده اند، کتابی بوده است که مشتمل بر احکام بوده و کسی از خاصان حضرات معصومین هم از اینکه این کتاب مشتمل بر حروفی باشد که با محاسبه آنها به مطالب پنهان دست رسی پیدا شود، سخن به میان نیآورده است. به همین جهت می توان گفت آنچه امروزه به عنوان «جفر» شناخته می شود، نمی تواند همان کتابی باشد که نزد اهل بیت بوده است.

    2. پس آنچه امروزه تحت عنوان جفر شناخته می شود، اگر دروغ و کلاهبرداری نباشد، تحت عنوان سحر طبقه بندی می شود چراکه تعریف سحر بر آن صادق است.[53] الا اینکه مدعی جفر بگوید که این کارها را از طریق صحیح شرعی فرا گرفته و آن را به سبب علوم خاص الهی انجام می دهد. این سخن اگرچه، محتاج آن است که با دلیل ثابت شود ولی به سبب همان چه در تعریف سحر آوردیم، تحت سحر قرار نمی‌گیرد.

    3. إن قلت: در تعریف سحر ما 4 شرط را لازم دانستیم که عبارت بودند از:

الف: سببیّت بین عمل و نتیجه، عقلایی نباشد.

ب: فاعل عمل، مدعی کاری عجیب باشد.

ج: فاعل عمل مدعی استفاده از طرق شرعی نباشد.

د: تصرف در عالم عین یا حواس باطنه باشد.

با توجه به این قیود، می توان گفت: جفر صرفاً اخبار از امور غیبی است و چهارمین شرط از شروط سحر را ندارد، چراکه در جفر تصرف در عالم عین صورت نمی پذیرد.

قلت: تصرف در عالم عین که در تعریف سحر دخیل دانستیم، اعم است از اینکه تغییراتی را در عالم ایجاد کند یا "اطلاع" از امور پیدا نماید. چراکه حدوث علم هم یکی تصرف در عالم است و کسیکه از راهی غیر عادی علم پیدا می کند، از سببیّت ناشناخته و غیر عقلایی برای «علم» خود بهره برده است.

و إن شئت قلت: «تصرف» که در تعریف سحر به کار بردیم به گونه ای است که شامل پیدایش چنین علم و اطلاعی هم می شود.

    4. اما اگر کسی چنین مطلبی را نپذیرفت و مدعی شد که جفر تصرف در عالم عین و حواس باطن نیست و لذا سحر نیست، یا حداقل اگر برخی از انواع جفر را سحر ندانستیم، باید بحث کنیم که حکم چنین جفری چیست.

    5. بحث را به طور مستقل مطرح می کنیم:

بحث: اگر نوعی از جفر، سحر نباشد، حکم آن چیست؟

مرحوم صاحب جواهر می نویسد:

« فان كثيرا من العلوم كعلم الهيئة والجفر والترارجية وهو أسرار الجفر وغيرها يظهر من العالم بها بعض الآثار العجيبة الغريبة ويكفيك ما يصنعه الإفرنج في هذه الأزمنة من الغرائب ، وليست هي من السحر الحرام قطعا»[54]

ما می گوییم: این عبارت دال بر حلیت جفر نیست بلکه مدعی است که جفر، سحر حرام نیست. اما اینکه اگر سحر نباشد، آیا حرام است یا نه؟ مورد بحث نیست.

اما مرحوم شیخ انصاری با استفاده از روایت احتجاج، جفر را ( که خبر از امور غیبیه باشد) حرام بر می شمارد و می نویسد:

« و يؤيّد ذلك: ما تقدم في رواية الاحتجاج من قوله (عليه السلام): «لئلّا يقع في الأرض سبب يشاكل الوحي .. إلخ» ؛ فإنّ ظاهره كون ذلك مبغوضاً للشارع من أيّ سبب كان، فتبيّن من ذلك أنّ الإخبار عن الغائبات بمجرّد السؤال عنها من غير النظر في بعض ما صحّ اعتباره كبعض الجفر و الرمل محرّم.

و لعلّه لذا عدّ صاحب المفاتيح من المحرّمات المنصوصة: الإخبار عن الغائبات على سبيل الجزم لغير نبيّ، أو وصيّ نبيّ، سواء كان بالتنجيم، أو الكهانة، أو القيافة، أو غير ذلك»[55]

روایت احتجاج چنین است:

در احتجاج، مرحوم طبرسی روایتی را به صورت مرسل از امام صادق نقل می کند در بخشی از این روایت، زندیقی از کهانت سوال می کند:

«قال الزنديق فمن أين أصل الكهانة و من أين يخبر الناس بما يحدث قال ع إن الكهانة كانت في الجاهلية في كل حين فترة من الرسل كان الكاهن بمنزلة الحاكم يحتكمون إليه فيما يشتبه عليهم من الأمور بينهم فيخبرهم عن أشياء تحدث و ذلك من وجوه شتى فراسة العين و ذكاء القلب و وسوسة النفس و فطنة الروح مع قذف في قلبه لأن ما يحدث في الأرض من الحوادث الظاهرة فذلك يعلم الشيطان و يؤديه إلى الكاهن و يخبره بما يحدث في المنازل و الأطراف و أما أخبار السماء فإن الشياطين كانت تقعد مقاعد استراق السمع إذ ذاك و هي لا تحجب و لا ترجم بالنجوم و إنما منعت من استراق السمع لئلا يقع في الأرض سبب يشاكل الوحي من خبر السماء و يلبس على أهل الأرض بما جاءهم من الله تعالى لإثبات الحجة و نفي الشبهة و كان الشيطان يسترق الكلمة الواحدة من خبر السماء بما يحدث الله في خلقه فيختطفها ثم يهبط بها إلى الأرض فيقذفها إلى الكاهن فإذا قد زاد كلمات من عنده فيخلط الحق بالباطل فلما أصاب الكاهن من خبر يخبر به فهو ما أداه إليه شيطانه مما سمعه و ما أخطأ فيه فهو من باطل ما زاد فيه فمنذ منعت الشياطين عن استراق السمع انقطعت الكهانة. و اليوم إنما تؤدي الشياطين إلى كهانها أخبار الناس بما يتحدثون به و ما يحدثونه و الشياطين تؤدي إلى الشياطين ما يحدث في البعد من الحوادث من سارق سرق و من قاتل قتل و من غائب غاب و هم بمنزلة الناس أيضا صدوق و كذوب.»[56]

توضیح:

    1. زندیق از حضرت می پرسد اصل کهانت از کجاست؟ و از کجا به مردم خبر می دهد آنچه را حادث می شود.

    2. حضرت می فرماید: کهانت در زمان جاهلیت، هر گاه پیامبری وجود نداشته (زمان فترت بین پیامبران) تحقق می یافته است.

    3. کاهن ها مثل حاکم ها بوده اند و در نزاع ها مردم نزد ایشان می رفتند و آنها هم از اموری که حادث خواهد شد خبر می دادند. [یحتکمون: احتکام: با طرف نزاع نزد حاکم رفتن]

    4. خبر دادن از آینده از راه های مختلف است: فراست چشم، ذکاوت قلب، وسوسه قلب، فطانت روح به آنچه در قلب اندازد [فطانت روح باعث می شود چیزی در قلب انداخته شود.] [ممکن است قذف فی القلب را فقط مربوط به فطانت روح ندانیم و در هر چهار مورد قبل معتبر بدانیم]

    5. هر چه در زمین حادث می شود را شیطان می داند و آن را به کاهن می رساند و او را خبر می دهد از آنچه در منازل و اطراف حادث می شود.

    6. امّا درباره اخبار آسمان، شیاطین در جایگاه استراق سمع می نشستند چراکه شیاطین اینگونه بودند و آن شیاطین حجاب انداخته نشده بودند و به وسیله ستاره رجم نشده بودند.

    7. امّا [بعد از وحی] شیاطین از استراق سمع منع شدند چراکه خدا نمی خواست در روی زمین چیزی باشد که با وحی شبیه باشد، در اینکه از آسمان خبر دهد.

    8. و خدا می خواست بر اهل زمین اشتباه نشود، آنچه از طرف خدا آمده است برای اثبات حجّیت پیامبر [یعنی کار شیطان شبیه آنها نباشد تا کار آنها مورد شبهه قرار گیرد.]

    9. شیطان یک کلمه از اخبار آسمان را می دزدید (خبر به اینکه خدا چه خواهد کرد با مخلوقات خود) سپس شیطان به روی زمین می آمد و آن را به کاهن می داد [یقذفها: آن را در قلب کاهن می انداخت]

    10. بعد از آن، کاهن کلماتی را از نزد خود اضافه می کرد و حق و باطل قاطی می شد [یا شیطان کلماتی را در آن اضافه می کرد]

    11. پس اگر خبر کاهن درست بود از میان خبرهایی که آنها را بیان می کند، آن خبر همان است که شیطان به او داده است (به سبب آنچه شیطان شنیده است)

    12. و اگر خبر کاهن باطل بود، آن است که خود [یا شیطان] اضافه کرده است.

    13. پس از آن هنگام که شیطان از استراق سمع منع شدند، کهانت پایان یافت.

    14. و امروزه شیاطین، به کاهن ها، اخباری که مردم به هم می گویند را اطلاع می دهند. [یعنی فقط اخبار زمین]

    15. پس شیاطین به شیاطین خبر می دهند، آن حوادثی که در جاهای دور واقع می شود (مثل قتلی که قاتل انجام داده، یا سرقتی که سارق کرده است) [یا: فی البعد: بعداً واقع می شود]

    16. البته شیاطین هم دروغ گو و راستگو دارند.

ما می گوئیم:

    1. این روایت می گوید:

    • الف) کاهن ها قبلاً می توانستند خبرهای آسمان و زمین را دریابند، بعد از «وحی» از اخبار آسمان منع شده اند ولی اخبار زمینی را هنوز می دانند.

    • ب) بعد از وحی، به خاطر اینکه ارزش وحی کم نشود، راه آسمان بسته شد، یا بعد از انقطاع وحی (بعد از پیامبر اسلام) برای اینکه در آینده کسی نتواند به این سبب ادعای وحی کند، راه آسمان بسته شد.

    • ج) حرف کاهن ها هم بعضی اوقات درست در می آید و گاهی غلط در می آید چراکه گاه شیاطین به آنها راست می گویند و گاه دروغ می گویند

    • د) کاهن ها به کمک شیاطین اخبار زمینی را فی الجمله می توانند دریابند.

    2. برخی از بزرگان معاصر، از این فراز روایت که می فرماید: «منذ منعت الشیاطین عن استراق السمع انقطعت الکهانة» خواسته‌اند استفاده کنند که:

از اینکه حضرت می فرماید بعد از این ممانعت، کهانت منقطع شد معلوم می شود که کهانت در جایی صدق می کند که خبر آسمان هم باشد یعنی کهانت در صورتی است که اخبار گفته شده مرکب از اخبار آسمانی و اخبار زمینی باشد.[57]

در این‌باره می توان گفت که مراد از خبر آسمانی و خبر زمینی مشخص نیست. و اگر مراد از اخبار آسمانی آن است که مشتمل بر معارف است، خبرهای کاهن ها به طور معمول از این گونه مطالب خالی است و لذا اختصاص کهانت به صورتی که اخبار آسمانی در آن باشد، باعث خروج قریب به اتفاق اموری است که عرفاً کهانت است.

و اگر مراد از اخبار آسمانی، اخباری است که در آینده واقع می شود (به قرینه آنکه برای اخبار زمینی حضرت مثال هایی می زنند که همه از امور ماضیه است: قاتل کیست، سارق کیست و غایب کجاست)، در این صورت انقطاع کهانت به معنای «بطلان» است. یعنی حضرت می گویند از این به بعد، سخن کاهن ها در مورد امور مستقبل مطابق با واقع نخواهد بود و این به معنای آن نیست که کهانت فقط مربوط به این دسته است بلکه حضرت می گویند از این به بعد پیش گویی صحیح نیست.

ان قلت: با این حساب، معلوم می شود که کهانت مربوط به اخبار از امور مستقبله است چراکه وقتی امکان چنین خبرهایی نیست، حضرت آن را پایان کهانت می دانند، پس گویی خبرهای از گذشته را کهانت بر می شمارند.

قلت: اولاً: به سبب آنکه اکثر عمل کرد کاهن ها مربوط به امور آینده است، در صورتی که خبر های آینده باطل شود، می توان گفت که کهانت باطل شده است. به عبارت دیگر وقتی امّهات یک علم باطل شد، اطلاق بطلان، انقطاع به تمام علم مجازاً صحیح است.

ثانیاً: چنانکه گفتیم کهانت یک علم بوده است و وقتی بخش عظیمی از یک علم (اخبار مربوط به آیندگان) باطل شد، حقیقةً آن علم باطل شده است، چراکه یک علم، یک واحد اعتباری است که به صورت «مجموعه ای واحد» عمل می کند و بطلان بخش اعظم آن، بطلان آن است. چنانکه امروزه می توان گفت هیأت قدیم باطل شده است، در حالیکه بخش هایی از آن علم هنوز معتبر است.

    3. مرحوم خویی درباره این روایت می نویسد:

«في بعض الأحاديث (لئلا يقع في الأرض سبب يشاكل الوحي إلخ). فإن الإخبار عن الغائبات و الكائنات في مستقبل الزمان من الأمور تشاكل الوحي‌ و من المقطوع به أنه مبغوض للشارع.

و فيه أن الممنوع في الرواية هو الإخبار عن السماء بوساطة الشياطين، فإنهم كانوا يقعدون مقاعد استراق السمع من السماء، و يطلعون على مستقبل الأمور، و يحملونها إلى الكهنة، و يبثونها فيهم، و قد منعوا عن ذلك بالشهاب الثاقب لئلا يقع في الأرض ما يشاكل الوحي. و أما مجرد الإخبار عن الأمور الآتية بأي سبب كان فلا يرتبط بالكهانة.» [58]

توضیح:

    1. اگر بگویند کار کاهن شبیه کار پیامبر است و به حکم این روایت (بلکه قطعاً) اینکه کسی به شکل پیامبران عمل کند، مورد بغض شارع است

    2. می گوئیم: آنچه حرام است، خبر دادن از امورات آسمانی به وسیله شیاطین است که امکان آن مرتفع شده است ولذا آنچه شکل وحی است، منتفی شده است. پس مجرد خبردادن از امور مستقبله (از راه های دیگر) ربطی به کهانت که از راه استراق سمع شیطان ها بوده است، ندارد.

    4. به نظر می رسد فرمایش مرحوم خویی کامل نیست و اگر سند روایت احتجاج را کامل دانستیم و فراز مطرح شده در روایت را به عنوان علّت شناختیم می توانیم بگوئیم: «چون شارع نمی خواسته چیزی به شکل وحی باشد، کهانت را تحریم کرده است، و به همین جهت هر چه چنین شکلی داشته باشد، حرام است.»

و روشن است که «شکل وحی بودن» به این معنی است که عرف آن کار را شکل وحی بداند و بگوید پس کار پیامبر هم از همین شکل و شمایل بوده است.

و روشن است که در این جهت عرف، فرقی بین خبرهای آسمانی و خبرهای زمینی نمی گذارد. بلکه اگر گفتیم خبرهای آسمانی یعنی خبردادن از «امور مرتبط با شارع» می توان گفت عرف عوام در مقابل چنین خبرهایی اظهار عجز نمی کند چون صحت یا بطلان آنها بر ایشان معلوم نیست و اتفاقاً خبرهای زمینی که به سرعت صحت آنها معلوم می شود، بیشتر مورد توجه مردم قرار می گیرد و ایشان را نسبت به گوینده آنها، رام می کند.

پس اگر از این فراز از روایت نوعی تعلیل را استفاده کردیم، می توان به راحتی «هر نوع کاری که مردم را نسبت به انحصار وحی الهی بدبین می کند» را حرام دانست.

اللهم الا ان یقال: این تعلیل صورتی را که کاهن ادعای نبوت نداشته باشد و یا اینکه کاهن بتواند مردم را از تشکیک در انحصار وحی باز دارد، شامل نمی شود.

    3. مرحوم مجلسی در بیان اینکه چرا سحر و کهانت در دوره های «فترت بین پیامبران» رواج داشته است می نویسند:

«لذا كان شيوع السحر والكهانة وأمثالهما في الفترات بين الرسل وخفاء آثار النبوة واستيلاء الشياطين أكثر، وتضعف وتخفى تلك الأمور عند نشر آثار الأنبياء وسطوع أنوارهم كأمثال تلك الأزمنة، فإنه ليس من دار ولا بيت إلا وفيه مصاحف كثيرة وكتب جمة من الأدعية والأحاديث، وليس من أحد إلا ومعه مصحف أو عوذة أو سورة شريفة، وقلوبهم وصدورهم مشحونة بذلك، فلذا لا نرى منها أثرا بينا في تلك البلاد إلا نادرا في البلهاء والضعفاء والمنهمكين في المعاصي، وقد نسمع ظهور بعض آثارها في أقاصي البلاد، لظهور آثار الكفر وندور أنوار الإيمان فيها، كأقاصي بلاد الهند والصين والترك.»[59]