مزر: (به فتح میم [کتاب العین]، یا به کسر میم [صحاح/النهایة/ المحیط])

لغویون این لغت را مزر (به تقدم معجمه) نگاشته اند ولی مرحوم کاشف الغطاء این لغت را مرز (به تقدیم مهمله) ضبط کرده است و می نویسد:

«المرز بتقديم المهملة المعمول من الشعير أو الذرّة، أو من أحدهما من أيّ القسمين كان على اختلاف التفاسير، و الظاهر أنّه يكون منهما معاً.» [1]

خلیل می نویسد:

«المزر: نبيذ الشعير و الحبوب، و يقال: نبيذ الذرة خاصة.» [2]

تهذیب اللغه می نویسد:

«و قال ابو عبید: المزر: نبیذ الذرة و الشعیر.» [3]

المحیط می نویسد:

«المزر: نبیذ الشعیر و الحبوب، و قیل نبیذ الذرة خاصة»[4]

صحاح می نویسد:

«و ذكر أبو عبيد أن ابنَ عمر قد فسَّر الأَنْبِذَةَ فقال: البِتْعُ: نبيذُ العسلِ. و الجعةُ: نبيذُ الشعيرِ. و المِزْرُ من الذُرَةِ. و السَكَرُ من التمر.

و الخَمْرُ من العنب. و أما السُكُرْكَةُ بتسكين الراء فخمرُ الحبشِ. قال أبو موسى الأشعرىّ: هى من الذُرة. و يقال لها السُقُرْقَعُ أيضاً، كأنَّه معرب سُكرْكَهْ، و هى بالحبشية.» [5]

کتاب الماء می نویسد:

«المزر: نبیذ الذرة والشعیر و الحنطة و الحبوب أو نبیذ الذرة خاصة. و یؤیده ما ذکره ابو عبید عن ابن عمر أنه قال: البتع: نبیذ العسل و المزر من الذرة، و السکر من التمر، و الخمر من العنب. و یعرف فی البصرة بنبیذ الأرز [برنج]، یعرفه سودانها [سیاه پوستان آن را شناساندند]، و یغلونه مع الماء الذی یطبخ فیه البرّ [گندم]. و هو حار بطیء الهضم، أردا [پست تر] من الفقاع، یضر العصب، و یصدّع الرأس. و الاکثار منه یوجب الغثیان [تهوع] و القیء [استفراغ] و کثرة الریاح. و التقیئ [خوردن برای استفراغ] به جید لأنه یثیر [باعث می شود] اخلاطا مریة[تلخ] و بلغمیة. و ینبغی أن یجتنب مهما أمکن.» [6]

ابن اثیر نیز می نویسد:

«المِزْرُ بالكسر: نبيذ يتّخذ من الذّرة. و قيل: من الشّعير أو الحنطة.» [7]

المغرب نیز می نگارد:

«المزر: شراب یتخذ من الحنطة، و قیل من الذرة و الشعیر.» [8]

با توجه به آنچه خواندیم می توان به معنای واژه های ذیل نیز دست یافت:

بتع: نبیذ حاصل از عسل؛ مرحوم مجلسی از قول فیروزآبادی می نویسد این شراب در یمن شیوع داشته است: «و قال الفيروزآبادي: البتع بكسر الباء و سكون التاء شراب يتخذ من العسل باليمن.» [9]

جِعَه: نبیذ جو [ظاهرا همان آب جو]

سَکَر: (یا سُکَّر) نبیذ حاصل از خرما.

سُکُرکَه: خمر حبشی.

اما کلمات دیگری هم درباره این دسته از موضوعات موجود است:

قهوه: همان خمر[10]

فَضیخ: شراب خرما

نقیع: شراب کشمش (غیر مطبوخ)

بحث استطرادی:

در کلمات عرب زبانان به واژه های مختلفی که برای انواع خمر وضع شده است، برخورد می شود. بی مناسبت نیست به برخی از آنها اشاره کنیم:

العُقار: الخمر التی لا تلبث أن تسکر

العَجوز: الخمر

الرَّحیق: من أسماء الخمر

الصَّبوح: الخمر

الراح: الخمر

الخُرطوم: اسم للخمر لا یلبث أن یسکر

الخَندَریس: من أسماء الخمر

القِندید: الخمر

المَقَدیّ: خمر منسوبة إلی قریة بالشام

القَرقَف: اسم للخمر

الکُمَیت: من أسماء الخمر فیها حمرة و سواد

الصَّریف: الخمر الطیبة

الإسفَنط: ضرب من الخمر

المِزَّة: الخمر اللذیذة الطعم.

المُدامَة: الخمر، سمیت به لأنه لیس من الشراب شیء یستطاع إدامة شربه غیرها.

مرحوم صاحب وسائل در ذیل بحث از قهوه به عنوان یکی از اسامی خمر می نوسید:

«ذکر اهل اللغة ان الخمر لها الف اسم منها القهوه»[11]