موضوع: چند مسأله/وجوب تشهد و سلام/واجبات نماز/کتاب الصلاة؛

مسأله: مستحبات تشهد

مسألة ٤٠٣. يستحب في حال التشهد أن يجلس متوركاً (مستحب است که در حال تشهد به صورت تورک بنشیند) بأن يجلس على فخذه اليسرى ويضع ظاهر قدمه اليمنى على باطن قدمه اليسرى (تورک این است که روی ران چپش بنشیند و ظاهر قدم یعنی بالایش را بر باطن یعنی کف قدم بگذارد. مستحب است که این طور بنشیند) وأن يقول قبل التشهّد «الحمد لله» (همچنین مستحب است که قبل از تشهد، "الحمدلله" بگوید) أو يقول: «بسم الله وبالله والحمد لله وخير الأسماء لله» (این طور بگوید تا ثوابش بیشتر باشد؛ مفصل تر است) ، والأولى أن يقول بعد ذلك: «والأسماء الحسنى كلها لله» (این هم مستحب است)، ويستحبّ أن يجعل كفّيه على فخذيه وأن يضمّ أصابعه وأن ينظر إلى حجره ثم يقول: «وتقبّل شفاعته وارفع درجته».

اما استحباب تورک در صحیحه زراره هست که حضرت(ع) فرموده است:

"وَ لْیَکُنْ ظَاهِرُ قَدَمِکَ الْیُسْرَی عَلَی الْأَرْضِ وَ ظَاهِرُ قَدَمِکَ الْیُمْنَی عَلَی بَاطِنِ قَدَمِکَ الْیُسْرَی (همان چیزی است که شرح دادیم که همان تورک است) وَ أَلْیَتَاکَ عَلَی الْأَرْضِ (باسن‌هایت باید روی زمین باشند) ... .[1]

اما استحباب تحمید در روایت عبدالملک بن عمرو الأحول وارد شده است: "الْحَمْدُ لِلَّهِ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ...".[2] قبل از شهادتین الحمدلله وارد شده است.

اما در صحیحه ابی بصیر یا موثقه اش آمده است: "بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ خَیْرُ الْأَسْمَاءِ لِلَّهِ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ...".[3] قبل از شهادتین این گونه بگوید. همچنین در آخر حدیث اول آمده است: "وَ تَقَبَّلْ شَفَاعَتَهُ وَ ارْفَعْ دَرَجَتَهُ" که این بعد از تشهد است.

صدوق(ره) در مقنع فرموده است:

فَإِذَا صَلَّيْتَ الرَّكْعَةَ الرَّابِعَةَ [4] فَتَشَهَّدْ وَقُلْ بِسْمِ اللَّهِ وَ بالله وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَالْأَسْمَاءُ الْحَسْنَى كَلُّهَا لِلَّهِ.

بنابراین مشهور، همان روایت "بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ خَیْرُ الْأَسْمَاءِ لِلَّهِ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ..." است؛ لکن صدوق این طور نقل کرده است: "بِسْمِ اللَّهِ وَ بالله وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَالْأَسْمَاءُ الْحَسْنَى كَلُّهَا لِلَّهِ" و این غیر مشهور است. سید بن طاووس هم مثل صدوق نقل کرده است. بهتر این است که انسان به خاطر اینکه حرف آنها رد نشود هردو را بگوید و بگوید: "بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ خَیْرُ الْأَسْمَاءِ لله وَالْأَسْمَاءُ الْحَسْنَى كَلُّهَا لِلَّهِ"؛ این خیلی خوب است و ثوابش بیشتر است.

وأما استحباب ضمّ الأصاب فقد جاء في صحيحة حمّاد:

کف دستش را که روی پایش می گذارد مستحب است که انگشتانش بسته باشد. در صحیحه حماد آمده است:

"وَيَدَاهُ مَضْمُومَتَا الأصابع وهُوَ جَالِسٌ فِي التَّشَهُّدِ فَلَمَّا فَرَغَ مِنَ التَّشَهُّدِ سَلَّمَ فَقَالَ يَا حماد هَكَذَا صلِّ".[5]

انگشتان حضرت(ع) بسته بودند و بعد فرمود که یا حماد این طور نماز بخوان.

سؤال: قول علما چگونه استحباب را اثبات می کند؟ چون نگفته اند روایت هم هست.

جواب: قول علما اماره است. علما از معصوم(ع) نقل کرده اند و از خودشان نیست. اما در مقابل دیگران دو نفرند. اما از آنجا که دو نفر از بزرگان یعنی صدوق و سید بن طاووس که از قله‌های فقاهت و حدیث‌اند این‌طور فرموده‌اند، ما هر دو را می‌خوانیم. این اشکالی و ضرری نداشته و إن شاء الله نفع هم دارد.

اما موقعی که مشغول خواندن تشهد است، مستحب است که نگاهش به دامنش باشد.

همچنین قبل از بلند شدن مستحب است بگوید: "و تقبّل شفاعته و ارفع درجته"؛ خدایا شفاعت پیامبر را درباره امتش قبول کند و درجه اش را بالا ببر.

مسأله: استحباب چسباندن ران‌ها هنگام تشهد برای زنان

مسألة ٤٠٤. يستحب للنساء أن يلصقن أفخاذهن في وقت التشهد.

برای زن ها مستحب است که آن طور که نشسته اند هنگام تشهد دو پا و رانهایشان را به هم بچسبانند. اما برای مردان فاصله باشد اشکال ندارد.

در روایت زراره آمده است:

فَإِذَا کَانَتْ فِی جُلُوسِهَا ضَمَّتْ فَخِذَیْهَا وَ رَفَعَتْ رُکْبَتَیْهَا مِنَ الْأَرْضِ.[6]

چیز دیگری هم آمده است و آن این است که باید زانوهایش را بلند کند و پاها را به هم بچسباند. اما زن‌ها این طور عمل نمی کنند و متعارف هم نیست و خسته کننده هم هست.

مسأله: واجبات سلام و مستحبات آن

مسألة ٤٠٥. يستحب بعد الفراغ من تشهد الركعة الأخيرة في حال استقرار البدن أن يقول: «السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته» ثم يقول: «السلام عليكم» والأحوط استحباباً أن يزيد عليه «ورحمة الله وبركاته» أو يقول: «السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين».

سلام اول که "السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته" است، مستحب است. اما بعدش گفتن "السلام عليكم" واجب است و "ورحمة الله وبركاته" مستحب است. یا به جای آن بگوید "السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين"؛ یعني مخیر است و هر دو جایزند. "السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين" یا "السلام عليكم ورحمة الله وبركاته" بگوید. منتهی "ورحمة الله وبركاته" مستحب است.

سؤال: ما الآن معمولا هر دو را می گوییم.

جواب: قاعده اش این است که "السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين" جلو بیفتد. همان طور که معمولا می خوانیم خوب است.

اما "السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين" را که گفت از نماز خارج می شود و مستحب است که بعد بگوید "السلام عليكم ورحمة الله وبركاته" و اگر نگفت هم اشکال ندارد ولی گفتنش مستحب است.

سؤال: باید با گفتن "السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين" قصد خروج کند؟ قصد تعیین کننده است یا عمل؟

جواب: خود عمل خارج کننده است هر چند قصدی نداشته باشد.

اما دلیل وجوب سلام روایت قدّاح است:

يدلّ على وجوب السلام ما عن القدّاح عن أبي عبد الله(ع) قال: قال رسول الله(ص): "... تَحْرِيمُهَا التَّكَبِيرُ وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيم".[7]

یعنی انسان از نماز خارج نمی شود مگر با سلام. همچنین در موثقه علی بن اسباط آمده است: "یَفْتَتِحُ بِالتَّکْبِیرِ وَ یَخْتَتِمُ بِالتَّسْلِیمِ".[8]

اين واضح تر است. افتتاح نماز با تکبیر است و ختمش با تسلیم است. این یعنی آخرین جزء نماز است.

وأما وجوب الطمأنينة والاستقرار فيه، فللإجماع وتسالم الأصحاب عليه وعدم وجود مخالف في المسألة.

طمأنینه و استقرار هم اجماع و تسالم اصحاب را دارد.

همچنین صحیحه سلیمان بن صالح می فرماید: "وَ لْیَتَمَکَّنْ فِی الْإِقَامَةِ کَمَا یَتَمَکَّنُ فِی الصَّلَاةِ".[9]

سؤال: این سبک مسأله نشان می دهد که اصلا وجوبی ندارد و همه مسأله در مورد استحباب است.

جواب: وجوبش واضح نیست و باید درستش کنیم. استحباب مال اولی است. البته درست است که بیانش واضح نیست و آوردن "يجب" لازم است و باید بگوییم "يجب أن يقول السلام عليكم ...".

همچنین موثقه ابی بصیر می فرماید: "فَإِنَّ آخِرَ الصَّلَاةِ التَّسْلِیمُ".[10]

وأما استحباب التسليم على النبي(ص) في صحيحة الحلبي:

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَیُّوبَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع کُلُّ مَا ذَکَرْتَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ وَ النَّبِیَّ ص فَهُوَ مِنَ الصَّلَاةِ وَ إِنْ قُلْتَ السَّلَامُ عَلَیْنَا وَ عَلَی عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ فَقَدِ انْصَرَفْتَ.[11]

همچنین صحیحه ابی بکر حضرمی می فرماید:

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنِّی أُصَلِّی بِقَوْمٍ فَقَالَ سَلِّمْ وَاحِدَةً وَ لَا تَلْتَفِتْ قُلِ السَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا النَّبِیُّ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ.[12]

اول آن مستحب است و "السلام عليکم" واجب است.

سؤال: یعنی اگر تکه دوم جزء نماز نیست و در آن موقع مبطلی انجام داد، اشکالی ندارد؟

جواب: بعد از اینکه "السلام علينا و علی عباد الله الصالحین" را گفت، مشکلی ندارد. حتی سلام بعدی را هم نگوید مشکلی ندارد و اگر بگوید مستحب است. جزء مستحب نماز است. اگر می خواهد به ثوابش برسد نباید مبطلی انجام دهد و الا همین تکه اش باطل می شود و کل نماز، باطل نمی شود‌؛ چون از نماز خارج شده است.

سلام واجب یکی از این دوتاست؛ "السلام علينا و علی عباد الله الصالحین" کافی است و از نماز خارج می شود. یا اینکه بگوید: "السلام عليکم و رحمة الله و برکاته" بگوید که این هم کافی است. اگر بین هر دو جمع کرد، اولی واجب و دومی مستحب است.

سؤال: دومی، مستحبی خارج از نماز می شود؟

جواب: بازهم جزء مستحبات مربوط به نماز است. اما درست می فرمایید که از نماز خارج می شود. مثل شرط متأخر است. یعنی مربوط است اما متأخر است.

صحیحه ابی بصیر می فرماید:

وَ قَدْ تَقَدَّمَ حَدِیثُ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا وَلَّی وَجْهَهُ عَنِ الْقِبْلَةِ وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْنَا وَ عَلَی عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ فَقَدْ فَرَغَ مِنَ الصَّلَاةِ.[13]

اینها را که گفتیم.

همین طوره که عرض کردیم بین این دو مخیر است. هر کدام را که بگوید خوب است. اما اگر جمع کند، بهتر است؛ چون دومی هم مستحب است.