موضوع: چند مسئله/وجوب دو سجده/واجبات نماز/کتاب الصلاة؛

مسئله: نحوه سجده کسی که بعض یا تمام انگشتان پاهایش قطع شده باشند

مسئلة من كان بعض إبهامه مقطوعاً، وجب وضع باقيه على الأرض، ومع عدم بقاء شيء منه أو قصره جداً بحيث لا يصل إلى الأرض، وجب وضع سائر الأصابع وإن لم يكن له إصبع، وجب وضع ما بقي من قدمه على الأرض في السجدة.

یعنی اگر ابهامی ندارد باید سایر انگشتانش را روی زمین بگذارد. اما اگر هیچ انگشت ندارد که در جنگ اتفاق می افتاد که همه انگشتانش قطع می شد، باید باقیمانده پایش را بر زمین بگذارد. اول باید ابهام را روی زمین بگذارد. اگر همه ابهام نبود هر مقداری از آن باقی است بر زمین بگذارد. اگر آن هم نبود به سراغ انگشتان دیگرش می آید. اگر انگشتان هم قطع شده اند که در جبهه اتفاق می افتاد که همه جلوی پايش قطع می شد، باید باقیمانده پایش را روی زمین بگذارد.

سؤال: اگر زانو قطع شود، چطور می شود؟

جواب: در این صورت باید هر مقدار که از پایش مانده باید بگذارد.

اما قاعده المیسور لا یسقط بالمعسور که در جاهای دیگر قبول نداریم، در مورد نماز قبول داریم. طبق این قاعده اگر انگشت ابهامی ندارد، باقی انگشتانش را بر زمین بگذارد. این فتوای اعلام است و به قاعده میسور عمل کرده اند. دلیل این است که نمی‌توان وجوب نماز را منوط به این شرط (داشتن انگشت شست) دانست؛ زیرا نماز تحت هیچ شرایطی ساقط نمی‌شود (الصلاة لا تسقط بحال). بنابراین اگر عملی در نماز مقدور نبود، به عمل پایین تر منتهی می شویم که آن را انجام دهد. می توانیم به حسب اطلاقات رجل عمل می کنیم.

لقاعدة الميسور المتفق عليها في باب الصلاة في أمثال هذه الموارد حيث إن الصلاة لا تسقط بحال مراعياً للأقرب فالأقرب إلى الإبهامين لاحتمال تعينه فمع عدم الإبهامين يقدم وضع بعض أصابعه على ما هو المشهور بين الأصحاب لما ذكرنا، فمراعاة الاحتياط – كما اختاره الأعلام هو الصحيح ...

چون نماز در هیچ حالی از احوال ساقط نمی شود، پس باید نماز را بخواند. حالا که باید نماز را بخواند و ابهامی ندارد که روی زمین بگذارد، باید بقیه انگشتانش را روی زمین بگذارد. حالا که ابهام معذور است، الاقرب فی الاقرب را انجام دهد. یعنی آنچه اقرب به ابهامین است از بقیه انگشتانش را بر زمین بگذارد؛ مثلا انگشت وُسطی یا خِنْصِر یا بِنْصِر را روی زمین بگذارد.

سؤال: وقتی سند قاعده ضعیف است، بین نماز و غیر نماز چه فرقی هست؟

جواب: فرقش این است که الصلاة لا سقط بحال‌؛ لذا باید این واجب را در مرتبه پایین تر انجام دهد. این قاعده میسور در خصوص باب صلاة است. این طور داریم؛ مثلا جایی را بر فقرای شیعه وقف کرده اند. حالا فقیر شیعه نداریم؛ وقف باطل نیست. می گویند اقرب به نظر واقف را انجام دهند. مثلا مرتبه عالیه اش که وصیت میت بود ممکن نشد، علما می فرمایند اقرب به نظر واقف را انجام دهند. موارد خاصه ای داریم که این طورند. باب نماز هم این طور است.

ومع عدم وجود إصبع يضع بعض قدمه في موضع الإبهامين على الأحوط أيضاً لما ذكرناه، وإن كان السيد الاستاد خالف في انطباق قاعدة الميسور على المقام صغروياً وكبروياً ولكن لا ريب في كونه أحوط تبعاً للمشهور، وأما لو كان بعض إبهامه باقياً فوجوب وضعه على الأرض أوضح.

اگر انگشتی دارد، انگشتان دیگر در انگشت بودن با انگشت ابهام شریکند. حالا که این نشد، آنها را برزمین بگذارد. حالا اگر هیچ انگشتی ندارد، می فرماید که موضع ابهام را در نظر می گیرد و انتهایی که قطع شده و تتمه ای که باقی مانده است، آن را روی زمین می گذارد.

اما سیدنا الاستاد فرموده است که قاعده میسور صغرویا و کبرویا قابل انطباق نیست؛ به همان دلایلی که همیشه گفته ایم. لکن ایشان اصل مطلب را قبول دارد که اگر ابهامین نیست، بقیه انگشتان را بر زمین بگذارد؛ اما می فرماید که این به خاطر قاعده میسور نیست.[1]

وأما لو كان بعض إبهامه باقياً فوجوب وضعه على الأرض أوضح. اگر قسمتی از ابهامش باقی مانده است و قسمتی از بین رفته است، معلوم است که باید تتمه ابهام را بر زمین بگذارد.

سؤال: آقای خویی به اطلاق تمسک می کند؟

جواب: بله؛ همان ادله ای که گفتیم سر جای خودشان هست. اطلاق رجل و اطلاق اصبع را داریم. وقتی که از ابهام که واجب اولی محروم شدیم، نوبت به آنها می رسد‌؛ چون که مقیِّد را نداریم، نوبت به مطلقات می رسد. محقق خویی به این صورت استدلال کرده است. مقصود از قاعده میسور این است که در باب صلاة، چون که نماز به هیچ وجه ساقط نمی شود و هر چه انسان از نمازش بتواند بخواند باید بخواند، خود به خود نوبت به الاقرب في الاقرب می رسد و غیر از این چاره ای نداریم. مثلا وضع نماز این طور است که کسی ایستاده نمی تواند نماز بخواند، نشسته بخواند. اگر نشسته هم نمی تواند، خوابیده به صورت مستلقیا مومیا بخواند. اگر این را هم نمی تواند بر دست راست و اگر نمی تواند بر دست چپ بخواند و اگر این را هم نمی تواند به هر کیفیت که می تواند بخواند. اگر اصلا هیچ یک از این کارها را نمی تواند انجام دهد، مثل صلاة غرق شده می شود. اینکه در حال جان کندن است چطور نماز بخواند؟ می گویند اگر به هیچ وجه حتی نماز با ایماء، برای او مقدور نیست، به جای هر رکعتی یک بار سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله أکبر بخواند. اگر آن را هم به زبان نمی‌تواند بخواند، در قلبش نیت کند که به جای هر رکعت سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله أکبر باشد. منظور این است که نماز در هیچ حالی ساقط نمی شود و شارع از هر مرتبه ای که نمی توانی مرتبه پایین تر را معین کرده است تا اینکه به اینجا برسی که به جای هر رکعتی یکبار تسبیحات اربعه بخوانی. اگر هم به زبان نمی توانی، به قلبت نیت کن. این را صلاة غرقی و مهدوم علیهم می گویند. مهدوم علیهم یعنی کسی که در اتاق بود و اتاق بر سرش خراب شد و زیر یک خروار خاک، قرار گرفت و نمی تواند تکان بخورد. وقتی از بالا ساختمان بر سرش خراب شد تمام خاکها بر او احاطه می کند و منتظر مرگ می ماند. این حالا یادش آمد که نماز نخوانده است؛ باید در قلبش نیت کند که به همین صورت گفتیم انجام دهد.

سوال: بدون طهارت و وضوست؟

جواب: همه اینها در این صورت ساقطند. همان قاعده میسور می شود. بالاترش مقدور نیست.

خدا بعضی از گذشتگانمان را رحمت و صدام را لعنت کند که در شوشتر و دزفول بمباران که می کرد، خیلی از این اتفاقات می افتاد. شخص در اتاق خانه اش نشسته بود و ناگهان بمب می افتاد و این شخص با سنگ و خاک احاطه می شد به گونه ای که نمی توانست حرکت کند. در این صورت نمازش با نیت قلبی می شد.

سؤال: این شخصی که یک ماه یا دو ماه مغمی علیه شد، مخاطب تکلیف است؟

جواب: این شخص مخاطب تکلیف نیست و نماز در حالت اغما و جنون و امثال این حالات ساقط است.

مسئله‌: بطلان سجده غیر متعارف

مسئلة ٣۶٣. إن سجد بكيفية غير متعارفة كما إذا الصق بطنه وصدره بالأرض، فالأحوط استحباباً إعادة الصلاة، ولكن لو مد رجليه وجبت إعادة الصلاة ولو وصلت المساجد السبعة إلى الأرض.

اين مسئله درباره این است که شخصی سجده ای غیر متعارف انجام داده است. غیر متعارف به دو صورت است؛ گاهی از اوقات سجده صحیحی است یعنی بالاخره مساجد سبعه را روی زمین گذاشته است. این دو صورت است؛ یک مرتبه این طور است که مساجد سبعه اش روی زمین اند؛ اما هیئت سجده را ندارد؛ مثل آدمی که دراز روی صورتش خوابیده است که در این صورت زانوها و کف دستش و پیشانی و شکم و سینه و ابهامهایش هم روی زمین است اما دراز به دراز خوابیده است. این شخص هيئت سجده ندارد و به همین دلیل سجده باطل است؛ ولو اینکه مواضع سبعه اش روی زمین اند. یک مرتبه مثل سجده شکر است. در سجده شکر مستحب است که انسان پیشانی کف دست و زانوها را روی زمین بگذارد و طوری خم شود و پایین بیاید که شکم و سینه اش روی زمین قرار بگیرند. در این صورت باید مقداری پاهایش را پهن کند. البته در این صورت زانوها روی زمین هستند اما پاها پهن هستند به طوری که شکم و سینه پایین می آیند و روی زمین قرار می گیرند. مستحب است سجده شکر این طور باشد. این هیئت سجده در اینجا موجود است. پس اگر هیئت سجده موجود است و حالش حال سجده شکر است، این سجده صحیح است. اما اگر دراز خوابیده است به طوری که پشتش که موقع سجده باید بلند باشد، بلند نیست و خوابیده است. اما هم زانوهایش و هم ابهامهایش و هم کف دستش و هم پیشانی اش روی زمین اند. حالا اگر روی زمین باشند کافی نیست؛ برای اینکه هیئت سجده وجود ندارد فلذا باطل است.

سؤال: در اینجا فرمودید که اعاده نماز استحبابی است.

جواب: اینکه احتیاط مستحبی بر اعاده که گفتیم در صورتی است که هیئت سجده صدق کند و مثل سجده شکر باشد. اما اگر آن طور دیگر باشد، صددرصد باطل است.

سؤال: دلیل بر هیئت سجده چیست؟

جواب: دلیل بر هیئت سجده عمل متشرعه و همچنین آن چيزی است که در روایات وارد شده است. در روایات مشخص است که باید با رعایت هیئت سجده، سجده انجام دهیم که پیشانی پایین و پشت ما به سمت بالاست. این هيئت باید رعایت شود؛ چون هم سیره متشرعه است و هم در روایات آمده است. اما سجده شکر استثناست. این را به یاد داشته باشید.

سؤال: پس اگر پاهایش کشیده باشد، نمازش باطل است.

جواب: بله اگر پاها به طوری کشیده باشند که شکم و سینه و پاها روی زمین اند، نمی شود.

مسئله‌: شرط بودن طهارت آنچه که بر آن سجده می شود

مسئلة ٣۶۴. يشترط طهارة ما يسجد عليه، ولكن لا بأس بوضعه على موضع نجس، ولا بأس أيضاً بأن يكون أحد طرفيه نجساً وطرفه الآخر طاهراً فيسجد على الطرف الطاهر.

از جمله شرایط سجده این است که چیزی که آدم بر آن سجده می کند باید پاک باشد. مقصود ما يسجد علیه، مهر است. حالا اگر یک رویش نجس است و یک رو پاک است، اشکال ندارد که بر آن طرفی که پاک است نماز بخواند. یا اینکه مهرش پاک است ولی روی زمین یا فرشی آن را می گذارد که آن فرش نجس است که این هم اشکال ندارد.