حکمت 31/حکمت ها /نهج البلاغه

موضوع: نهج البلاغه/حکمت ها /حکمت 31

مقدم شما نخبگان، فرهيختگان علمي، حوزوي و دانشگاهي و برادران و خواهران ايماني و عزيزان سپاهي و نظامي و انتظامي را گرامي مي‌ داريم. ايام پربرکت ماه شريف شعبان و اعياد شريف و پر برکت اين ماه را هم به حضورتان تهنيت عرض مي ‌کنيم.

بحث‌ هاي روز پنج ‌شنبه درباره شرح نهج البلاغه اميرالمؤمنين (سلام الله عليه) بود. آن مباحث قبلي درباره خطبه ‌ها و نامه‌ هاي حضرت به پايان رسيد، به کلمات نوراني و کلمات قصار آن حضرت رسيديم. کلمه سي مشتمل بر چند جمله است؛ در حقيقت اين خطبه ‌اي است که وجود مبارک اميرالمؤمنين مبسوطاً ايراد کردند. آن چه در نهج البلاغه فعلي است، تقريباً تکرار است. برخي از آن چه در خطبه ‌ها هست يا نامه ‌ها هست، جداگانه به صورت کلمات حکيمانه مطرح شد يا در متن خطبه و يا نامه نوشته نشده و به صورت کلمات حکيمانه ذکر شده؛ اما کتاب شريف تمام نهج البلاغه خطبه‌ ها و نامه ‌ها و وصايا و اين ها از هم جداست، کلمات قصار در او نيست، زيرا اين کلمات قصار جزء همان خطبه‌ ها يا نامه ‌ها يا وصاياي عمومي آن حضرت است.

در کلمه سي از حضرت سؤال شده است که ايمان چيست که خدا ما را در قرآن به ايمان فرا خوانده است و مؤمن، سعادتمند دنيا و آخرت است؟ حضرتش طبق اين نقل فرمود: «الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ»[1] [2] ؛ چهار ستون دارد که يکي صبر است و دومي يقين، سومي عدل است و چهارمي جهاد. ستون صبر و ستون يقين در جلسات قبل به عرض شما رسيد. ستون عدل را حالا دارند معنا مي ‌کنند.

مي ‌فرمايد: «وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ»؛ خود همين ستون بزرگ عدل، چهار شعبه فرعي دارد. «عَلَی غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَهِ الْحُکْمِ وَ رَسَاخَهِ الْحِلْمِ»؛ يعني ارکان چهارگانه ‌اي که زير مجموعه عدل است عبارت است از فهم غواصانه. يک وقت است که کسي لغتي را مي ‌شناسد، ترجمه ‌اي را مي ‌شناسد، يا مطالبي را از ديگران فرا گرفته است، اين «غَائِصِ الْفَهْمِ» نيست. حضرت فرمود علم يک دريا است، اگر کسي توان آن را دارد که در اين دريا غواصي کند، اين به پايه ايمان بار مي ‌يابد «عَلَی غَائِصِ الْفَهْمِ». فهم هم مستحضريد که دقيق ‌تر از علم است. هر علمي را فهم نمي گويند، آن علم ظريف دقيق را از آن به فهم ياد مي ‌شود. فرمود اين اگر در نهر بود اين شخص عادل نيست و اگر در بحر بود اين عادل هست. مستحضريد عدلي که در فقه اکبر است غير از عدلي است که در فقه اصغر است. پس عدلي که در رساله ‌هاست اين است که کسي واجب ‌ها را انجام بدهد حرام انجام ندهد، اين مي ‌شود عادل؛ اما عدلي که در فقه اکبر در مراحل والاي ايمان مطرح است آن است که دقيق، مطالب را بفهمد، از تقليد برهد، از رونويسي کردن و بازگو کردن حرف اين و آن نجات پيدا کند، از نهر بگذرد در نهر شنا نکند، اهل شناي در بحر باشد غواصي کند تا گوهري نصيب او بشود، آن مي ‌شود ايمان.

فرمود: «عَلَی غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ»؛ درست است که علم فريضه است و اگر کسي مطالب عادي را ادراک کند به تکليفش عمل کرده است، اما تا فرو نرود در اين نهر و از نهر به بحر نرسد، به آن ايمان کامل بار نمي ‌يابد. شما و همه ما آرزو داشتيم و داريم که يک چنين حديثي که درباره سلمان وارد شده است درباره ما وارد بشود که وجود مبارک پيغمبر (عليه و علي آله آلاف التّحية و الثّناء) فرمود: «سلمان منا أهل البيت‌»[3] همه ما آرزومنديم که چنين چيزي درباره ما وارد بشود. البته اين درباره عده ‌اي قابل توجهي وارد شده است، عده ‌اي از مردان و عده ‌اي از زنان عالم به جايي رسيده بودند که حضرت می فرمود فلان خانم «منا أهل البيت»[4] ، فلان محدّث از ماست «أَهْلَ الْبَيْتِ»[5] ، بعضي از محدّثان و راويان اهل قم را هم ائمه فرمودند «منا أهل البيت» آن ها که شاگردان ائمه بودند رفت و آمد مي ‌کردند صحابت آن حضرت را داشتند مي ‌فرمود فلان عالم، فلان محدّث «منا أهل البيت»، فلان زن با ايمان «منا أهل البيت»[6] . اين مرحله ‌اي است از کمال که همه ما آرزومند هستيم؛ اما يک روايت نوراني را مرحوم صاحب وسائل (رضوان الله تعالي عليه) نقل کرد که ذات اقدس الهي مي ‌فرمايد: «فالمؤمن مني وأنا منه»[7] ؛ اين قدر ايمان با فضيلت است و پايگاه عميق و عريق دارد که طبق اين روايت نوراني مرحوم صاحب وسائل در آن بخش ‌هاي مربوط به آداب تجارت دارد ذات اقدس الهي فرمود: «فالمؤمن مني وأنا منه». مؤمن را گفتند آن کسي که نماز را اقامه مي ‌کند، همه شما به لطف الهي يا طلبه می باشيد يا دانشجو هستيد يا با قرآن مأنوس هستيد، در هيچ جاي قرآن خدا به ما نگفته نماز بخوانيد! همه جا سخن از ﴿أَقِيمُوا الصَّلَاةَ﴾[8] ، ﴿يُقِيمُواْ الصَّلاَةَ﴾[9] [10] [11] ، است و آنجايي هم که دارد: ﴿يُصَلِّي﴾ [12] [13] آن هم به معناي «أَقِيمُوا الصَّلَاة» است، چرا؟ براي اين که خود دين نماز را ستون معرفي کرده است: «الصَّلَاةُ عَمُودُ الدِّينِ»[14] ، اين اصل اوّل و قرآن هم کتاب حکمت است که فرمود: ﴿يس﴿1﴾[15] وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ﴾، اين مطلب دوم؛ يک کتاب حکيم بايد حرف ‌هاي آن هماهنگ باشد، اين مطلب سوم. اگر دين به ما مي‌ گويد نماز ستون دين است، بعد به ما بگويد نماز بخوان! اين مطابق با حکمت نيست؛ چون ستون خواندني نيست؛ اما وقتي بگويد: ﴿أَقِيمُوا الصَّلَاةَ﴾[16] ، اين حرف حکيمانه است. از طرفي فرمود نماز ستون دين است، از طرفي هميشه مي ‌گويد: ﴿أَقِيمُوا الصَّلَاةَ﴾، ﴿يُقِيمُواْ الصَّلاَةَ﴾[17] [18] [19] ، ﴿أَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي﴾[20] ، اينهاست؛ يعني ستون را نمي ‌خوانند، ستون را اقامه مي ‌کنند، به پا مي ‌دارند، اين مي‌ شود ايمان.

ما که نماز مي ‌خوانيم، حواس ما همه جا هست به استثناي معارف نماز، داريم نماز مي‌ خوانيم، نه نماز را اقامه مي‌ خوانيم. اين کم مقامي نيست که ذات اقدس الهي مي ‌فرمايد: «فالمؤمن مني وأنا منه»[21] ؛ البته اين تعبيرات مربوط به فصل سوم است که «منطقة الفراغ» است، نه فصل اوّل که مربوط به ذات حق تعالي است، آنجا منطقه ممنوعه است. نه فصل دوم که مربوط به صفات ذات است که عين ذات است، آنجا هم منطقه ممنوعه است؛ اما فصل سوم مربوط به ظهور حق، نور حق، تجلّي حق، فيض حق که در نهج البلاغه آمده: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّی لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ»[22] ؛ در نهج البلاغه آمده خداي سبحان «فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونُوا رَأَوْهُ»[23] ؛ فرمود: صدر و ساقه عالم تجلّي خداست، يک مطلب؛ قرآن جداگانه جلوه ‌گاه خداست، مطلب ديگر. اينجا منطقه سوم است در اين منطقه سوم مي ‌فرمايد اين شخص از من است، فيض من هم از اوست، اين را مي ‌گويند عدل.

در نظام اسلامي ما عدل داريم؛ اما در نظام غير الهي عدل اصلاً ظهور ندارد. همه شما به هر حال آشنا هستيد که يک قانون و اداره يک کشور به سه عنصر محوري در دستگاه دين وابسته است: يکي مواد فرعي که به نظر ما همين رساله‌ هاي عمليه و قوانين مجلس است که موضوعات را مشخص مي ‌کند. ديگران که رساله ‌هاي عملي و مانند اين ها را ندارند، همان قوانين جزئي است که مجلس قانونگذاري اين ها تصويب مي کند. اين مواد حقوقي است که قابل اجراست. اين مواد را از يک سلسله مباني مي گيرند؛ مثل استقلال مملکت، امنيت مملکت، آزادي مملکت، مواسات مردم، مساوات مردم، محيط زيست، عدم دخالت در زندگي ديگران، اجازه ندادن نفوذ، اين حرف ‌ها مباني قانونگذاري است. ريشه همه اين ها هم عدل است؛ يعني کليد همه اين مباني عدل است. معناي عدل هم روشن است؛ عدل يعني هر چيزي را سرجايش گذاشتن. هم معناي آن روشن است، هم مقبوليت و معقوليت آن؛ يعني شما در عالم کسي را مي ‌بينيد که بگويد عدل خوب نيست؟!

پس هر کشوري با يک مواد حقوقي اداره مي‌ شود، ما هم داريم آن ها هم دارند. مواد حقوقي را از مباني مي ‌گيرند، ما هم داريم آن ها هم دارند. اما کليد همه اين مباني عدل است؛ معناي عدل هم اين است که هر چيزي را سرجايش گذاشتن. از اين جهت ما عنصر سوم را که منبع، منيع يعني منبع! مبنا يعني مبنا! ماده يعني ماده! ما منابع حقوقي داريم که اين مباني را از آن ها مي‌ گيريم؛ اما دست آن ها خالي است، چرا؟ براي اين که ما مي‌ گوييم عدل يعني هر چيزي را سرجايش گذاشتن. ما مي ‌گوييم و همه مردم عالم مي ‌گويند. همه مردم عالم مي گويند ما هم مي گوييم که عدل يعني هر چيزي را سرجايش گذاشتن.

اما جاي اشيا کجاست؟ جاي اشخاص کجاست؟ ما مي گوييم جاي اشيا و اشخاص را اشيا‌آفرين و اشخاص‌آفرين معين مي کنند، آن ها مي ‌گويند ما معين مي ‌کنيم. اين است که همان فکر ربوبيت فرعوني در شرق و غرب حاکم است. فرعون که مي ‌گفت: ﴿أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى﴾[24] ، نه يعني من خالق هستم، چون خودش بت ‌پرست بود: ﴿يَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ﴾[25] ، او که خالق نبود. اين که مي ‌گفت: ﴿مَا عَلِمْتُ لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرِي﴾[26] يا مي‌ گفت: ﴿أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى﴾[27] ؛ يعني قانون مملکت را من بايد بگويم، مکتب مملکت را من بايد بگويم، دين مملکت را من بايد بگويم، بد و خوب مملکت را من بايد بگويم. جاي اشيا و اشخاص چيست را من بايد بگويم. ما مي‌ گوييم جاي اشيا را اشيا آفرين مي ‌گويد، اين انگور را انگورآفرين گفته همه منافع آن حلال است به استثناي شراب، آن ها هم مي‌ گويند بين شراب و سرکه و شربت فرقي نيست. فرق اساسي مؤمن و غيرمؤمن همين است. آن ها مباني ‌شان گسيخته است ابتر است به منبع نمي ‌رسد، ما به منبع مي ‌رسيم. ما داراي عدل هستيم آن ها در حقيقت عدل ندارند. قبول دارند که عدل اين است که هر چيزي را سرجايش بايد بگذاريد؛ اما سرجايش را مي ‌گويند ما معين مي ‌کنيم. چه حلال است؟ کدام ماهي حلال است و کدام ماهي حرام است؟ ما مي گوييم ماهي ‌آفرين مي‌ داند. آن ها مي ‌گويند خود ما مي ‌دانيم! فرق مؤمن و غير مؤمن اين است؛ لذا ذات اقدس الهي فرمود: «فالمؤمن مني وأنا منه»[28] .

اين بيان نوراني حضرت امير که فرمود عدل چندين شعبه دارد: اوّل بايد در درياي خداشناسي انسان غواصي کند و بداند که اين جهان را صانعي است خدانام، شانسي دريا و آسمان و زمين پيدا نشده است، اتفاقي پيدا نشده کسي آن را نساخته است؛ «خالق السّماوات و الأرض» ساخته است. تا در دريای توحيد و اله ‌شناسي و جهان‌ بيني کسي غوص نکند موحّد نمي ‌شود. آن‌ گاه وقتي بخواهد نماز بخواند، نماز را اقامه مي‌ کند؛ يعني آماده مي ‌شود که اين ستون را روي دوش بگيرد. ما که هيچ جا نديديم در قرآن يا رواياتي به ما بگويند: «إقرأ الصلاة»! تلاوت قرآن چرا! ﴿يَتْلُو عَلَيْهِمْ﴾[29] [30] ، ﴿يَتْلُو عَلَيْهِمْ﴾ دارد؛ اما «إقرأ الصلاة» را ما نه از کسي شنيديم و نه در جايي ديديم، براي اين که صلات ستون است، ستون را نمي‌ خوانند.

از مرحوم ابن بابويه قمي (رضوان الله تعالي عليه) در همين کتاب قيم توحيد صدوق از وجود مبارک حضرت امير (سلام الله عليه) معناي اذان را معناي اقامه را سؤال کردند، تمام اين جمله ‌ها را حضرت شرح داد. بعد به حضرت عرض کردند که «قد قامت الصلاة»[31] يعني چه؟ فرمود: «أي حان وقت الزيارة»، ما زيارت ائمه و اوليا را شنيديم، اما «زيارة الله» را نشنيديم. فرمود: اين نماز «زيارة الله» است، اين زيارت ‌نامه است. شما با چه کسي داريد حرف مي ‌زنيد؟ يک وقت با پيغمبر و امام (سلام الله عليهما) است، مي‌ گويي «السلام عليک»؛ اما وقتي داري خدا را زيارت مي‌ کني، مي‌ گويي: ﴿إِيَّاكَ نَعْبُدُ وإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾[32] اين زيارت اوست. به حضرت عرض کردند که اين «قد قامت الصلاة»[33] يعني چه؟ فرمود: «أي حان وقت الزيارة». مؤمني که اين گونه برنامه دارد، البته خدا مي ‌فرمايد: «فالمؤمن مني وأنا منه»[34] .

فرمود اگر اين کار را بکنيد به غور علم مي‌ رسيد. بعد هم بخواهيد حکم بکنيد حکم شما شکوفاست، روشن است، شفاف است: «وَ زُهْرَهِ الْحُکْمِ»[35] [36] در هيچ موردي شما در حکم ستم نمي ‌کنيد، اجحاف نمي ‌کنيد، افراط و تفريط نمي ‌کنيد؛ نه در مسائل خانوادگي، نه در رابطه بين زن و شوهر؛ اين همه غدّه بدخيم طلاق که متأسفانه پيش آمد، براي همين است که توقع بيجا مرد از زن، زن از مرد دارد و گرنه ائمه (عليهم السلام) فرمودند هيچ خانه ‌اي با طلاق ويران نشده که اين بافت فرسوده به آساني ساخته بشود.[37] [38] طرفين گرفتار افسردگي مي‌ شوند، سرگرداني! به هر حال ما حرف اين ها را گوش ندهيم حرف چه کسي را مي ‌خواهيم گوش بدهيم؟ يک بيان نوراني حضرت امير دارد که ما يک گياه خودرو نيستيم. در اين باغ ‌ها مي‌ دانيد يک علف خودرو هست که اين ها را مي‌ چينند و مي‌ اندازند دور، يک نهال ‌هاي خوب، گل‌ هاي خوب که باغبان تلاش و کوشش مي ‌کند که اين ها را به ثمر برساند. فرمود: «زَعَمُوا أَنَّهُمْ کَالنَّبَاتِ مَا لَهُمْ زَارِعٌ‌»[39] ؛ اين ها علف خودرو هستند يا ما يک حساب و کتابي داريم؟ ائمه فرمودند هيچ خانه‌ اي با طلاق ويران نشده که اين بافت فرسوده را دوباره بشود ساخت. انسان زبانش را حفظ بکند، احترام متقابل را حفظ بکند، زن نسبت به مرد، مرد نسبت به زن، دوستانه ﴿جَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً﴾[40] . اين «زُهْرَهِ الْحُکْمِ»[41] [42] ؛ يعني حکم شفاف، روشن، عقلي، عدلي در مسائل خانوادگي هست، در مسائل اجتماعي هست، در مسائل سياسي هست، در مسائل قضايي هست، در همه مسائل هست.

«وَ رَسَاخَهِ الْحِلْمِ»؛ يک وقت است انسان حادثه ‌اي که پيش آمد در آن حادثه حليم و بردبار هست. حلم از آن کلمات بسيار دقيق عربي است که ما معادل فارسي براي آن نداريم، چون معادل فارسي نداريم گاهي حلم را به صبر معنا مي ‌کنيم و چون معادل فارسي نداريم چند تا کلمه را کنار هم مي ‌گذاريم تا بار حلم را برساند. ما مي ‌گوييم «بردبار». اگر ما يک کلمه بسيط در ترجمه حلم مي داشتيم، کلمه «بردن» و «بار» را کنار هم نمي‌ گذاشتيم، نمي‌ گفتيم اين بار سنگين را او مي‌برد! اگر به کسي بد گفتند، او اگر توانست اين بار را ببرد فوراً جواب ندهد، مي‌ گويند حليم است. سفيهي، جاهلي، حرفي زده نسبت به او؛ او اگر اين بار را برد، مي‌ گويند بردبار است، حليم است. اين لفظ را ما در فارسي معادل نداريم؛ لذا دو تا کلمه را کنار هم مي ‌گذاريم تا حلم را معنا کنيم.

اگر در مجلسی به او بد گفتند، کسي جاهل بود، مؤدّب نبود، نسبت به او بي ‌ادبي کرد، حق او را رعايت نکرد، او اگر آن مجلس جواب نداد، بعداً در صدد انتقام برآمد، معلوم مي ‌شود حلم او راسخ نيست؛ اما اگر گذشت کرد، به طور رسمي، اين معلوم مي‌ شود حلم او راسخ است. فرمود اگر کسي به مقام عدل برسد، علم او راسخ است و درصدد انتقام نيست، «وَ رَسَاخَهِ الْحِلْمِ».

بعد فرمود: «فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ»؛ اين ها ارتباطي هم دارند، علم با فهم پيوند عميق دارند. «فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحُکْمِ وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً»؛ فرمود اين که ما گفتيم عدل چند شعبه دارد، اين شعبه‌ ها به هم مرتبط هستند، گسيخته از هم نيستند. هم آن فهم در علم اثر دارد، هم آن علم در قدرت داوري اثر دارد، هم آن علم در مسئله حلم و بردباري اثر دارد. اين است که فرمود همه اين برکات، يکي پس از ديگري شامل حال همه مي ‌شود.

مجدّداً مقدم همه شما را گرامي مي ‌داريم و از مهمانان خود هم قدرداني مي ‌کنيم و از ذات اقدس الهي مسئلت مي ‌کنيم آن چه خير و صلاح و فلاح دنيا و آخرت است مرحمت بکند.