حکمت 22 الی 30/حکمت ها /نهج البلاغه

موضوع: نهج البلاغه/حکمت ها /حکمت 22 الی 30

مقدم شما فرهيختگان حوزوي و دانشگاهي، برادران و خواهران ايماني و قرآني را گرامي مي‌ داريم، ايّامي که در پيش داريم ـ إن ‌شاء الله ـ براي همه خجسته و فرخنده باشد؛ هم نوروز در پيش است هم ماه پر برکت رجب.

مستحضريد که ما بايد براي خود عيد داشته باشيم؛ الآن وقتي مي ‌گويند سال 1397 فرا رسيد؛ يعني از آن مبدئی که حساب کرديم 1397 بار است که زمين به دور آفتاب مي ‌گردد. عمر زمين زياد شد، عيد زمين است، زمين به دور آفتاب حرکت کرده، براي آن عيد است، براي ما وقتي عيد است که ما هم در اطراف شمس حقيقت حرکت کنيم. اگر گفتند قرآن شمس است، خدا ﴿نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾[1] است، اهل بيت نورند، شمس و قمر هستند، اگر ما در مدار اين شمس ولايت حرکت کرده ‌ايم براي ما عيد است، عمر ما پر برکت مي‌ شود و گرنه اين وصف به حال متعلق موصوف است. زمين حرکت کرده به کمال رسيده؛ آن وقت ما جشن مي ‌گيريم و عيد مي‌ دانيم يعني چه؟! هر حرکتي که براي خود انسان باشد، اين همان «سير إلي الله» است که منشأ رشد و تکامل اوست.

در بحث ‌هاي نهج البلاغه همان طوري که در جلسات قبل به عرض شما رسيد، نهج البلاغه تقريباً 241 خطبه نوراني داشت و دارد که بحث آن گذشت. 79 نامه داشت که بحث آن گذشت. 473 کلمات حکيمانه دارد که ما از نظر سير بحثي به کلمه بيست و دوم رسيديم. غالب اين کلمات يا از نامه‌هاي آن حضرت است يا از خطبه‌ هاي آن حضرت. يک «خطبة البيان» به آن حضرت منسوب است که در نهج البلاغه نيست، بخشي از اين کلمات حکيمانه به آن «خطبة البيان» مرتبط است. نامه ‌اي اميرالمؤمنين (سلام الله عليه) براي فرزندشان مرقوم فرمودند، بخشي از کلمات آن نامه به عنوان کلمات حکيمانه آمده است.

در اينجا کلمه بيست و دوم اين است: «قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ [حَسَبُهُ‌]»[2] ‌[3] ؛ ممکن است که کسي داراي قبيله خوب، پدر خوب، مادر خوب، نژاد خوب و اين گونه از عناوين باشد، ولي حرکتي نداشته باشد. حضرت فرمود کسي که عملش کُند است تُندي نسب او مشکل او را حلّ نمي ‌کند. اين نه تنها در قيامت در آن روز ﴿لَا أَنسَابَ بَيْنَهُمْ﴾[4] ، امروز هم همين طور است. حساب مردم غير از حساب نظام تکوين است. در نظام تکوين هر کسي در کنار سفره عقيده خود و عمل خود نشسته است. اگر وابسته به يک خاندان پرجمال و شکوهي باشد، عمل او کوتاه باشد، اين رشد نمي ‌کند. اين که در قرآن فرمود در آن روز: ﴿لَا أَنسَابَ بَيْنَهُمْ﴾؛ اين آيه در قيامت ظهور مي ‌کند، نه حدوث. بسياري از امور است که در دنيا هم هست؛ منتها مستور و مخفي است، در قيامت ظهور مي‌ کند، نه در قيامت حدوث داشته باشد. يک قانون الهي است که اگر کسي عمل او کُند بود، نَسَب او کاري از او ساخته نيست. در دنيا هم ﴿لَا أَنسَابَ بَيْنَهُمْ﴾، در آخرت هم ﴿لَا أَنسَابَ بَيْنَهُمْ﴾؛ منتها در دنيا يک سلسله امور اعتباري نزد مردم هست که به وسيله نسب افراد، افراد را محترم مي‌ شمارند؛ ولي در قيامت اين گونه از امور هم مطرح نيست ﴿تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبَابُ﴾[5] نه سببي در کار است در معاد و نه نسبي.

کلمه نوراني بعدي اين است که «مِنْ کَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَهُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنْفِیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ»[6] ‌[7] ؛ کفّاره‌ ها غير از انتقام است؛ کفّاره به منزله دارو است، يا به منزله غذاهاي تقويتي است. يک سلسله تنبيه ‌هايي در قرآن و سنّت آمده است که آن ها عذاب است کيفر است؛ اما اين کفّاراتي که در قرآن و روايات آمده، اين کفّاره سازنده است. فرمود: اگر کسي گناهي کرده است، وقتي گره يک افتاده در مشکلات را حلّ کند، اين کفّاره اوست. مي ‌دانيد اين کفّاره فقهي نيست، اين کفّاره اخلاقي است. «إغاثة الملهوف»، «غوث»؛ يعني نجات دادن و مشکل کسي را حلّ کردن. باران را که مي ‌گويند «غيث»، براي اين است که مشکل آدم را حلّ مي‌ کند. بارها به عرض شما رسيد ما فرهنگ قوي داريم به نام فارسي؛ اما فارسي کجا و عربي کجا! ما اين که از آسمان مي ‌آيد را مي ‌گوييم باران، ديگر حرفي براي گفتن نداريم. او مي‌ گويد باران، او مي ‌گويد غيث، چندين نام براي اين دارد، براي اين که اين باران چندين برکت دارد. براي هر برکت آن نامي است؛ مگر کشاورز مشکل ندارد؟ مگر کم ‌آبي براي افراد مشکل نيست؟ «غيث»؛ يعني چيزي که مشکل آدم را حلّ مي‌ کند، ما در تمام اين حالات مي ‌گوييم باران.

قبلاً هم به عرض شما رسيد ملّتي که جيبش خالي است کيفش خالي است ما حرفي براي گفتن نداريم، مي ‌گوييم «گدا»! گدا که بار علمي ندارد. اين گدا ترجمه «فاقد» است؛ يعني «ندار»! قرآن هرگز اين گونه از کلمات بي‌ بار که بار علمي نداشته باشد را به کار نمي‌ برد. مي ‌فرمايد ملّتي که جيبش خالي است کيفش خالي است اين فقير است. فقير به معناي گدا نيست، فقير به معني ندار نيست، اين «فعيل» به معني «مفعول» است، همان طوري که «قتيل» به معني مقتول است. فقير يعني کسي که ستون فقراتش شکسته است و ويلچري است. ملّتي که دستش خالي است جيبش خالي است کيفش خالي است، اين ستون فقراتش شکسته است اين قدرت قيام ندارد چه رسد به مقاومت. فرمود مال خود را حفظ بکنيد، توليد کنيد، اشتغال داشته باشيد و گرنه مي ‌شويد فقير. مسکين هم همين طور است مسکين به معني گدا نيست، مسکين؛ يعني کسي که ساکن است پويا نيست قدرت حرکت ندارد. ملّتي که دستش خالي است جيبش خالي است کيفش خالي است، اين زمين گير است. در تعبيرات ديگر هم دارد که ﴿وَلاَ تَقْتُلُواْ أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ﴾[8] ، اين را که عرب نمي ‌فهميد، عرب مي ‌گفت نداري! گرسنگي! تعبير قرآن اين است که شما فرزندانتان را خشيه املاق نکشيد. آن ها از ترس نداري گاهي بچه‌ ها را مي‌ کشتند. تعبير لطيف و دقيق قرآن کريم اين است که املاق مي ‌آورد؛ يعني کسي که جيبش خالي است کيفش خالي است، دستش خالي است، او اهل املاق است. املاق؛ يعني تملّق و چاپلوسي. آن که گرفتار است چاپلوس است. بي ‌مالي انسان را متملّق مي ‌کند. دست تهي انسان را متملّق مي ‌کند. اين است که قرآن مي ‌شود کتاب عميق علمي. حرف‌ هاي عوامانه، حرف‌ هايي که بار علمي نداشته باشد، حرف‌ هايي که محتوا نداشته باشد، در قرآن نيست.

«غيث» هم همين طور است؛ ما مي ‌گوييم باران! چون مي ‌بارد مي ‌گوييم باران. حرف علمي نيست. اما تعبيرات غيث است مطر هست و مانند آن. «اغاث» هم همين طور است. فرمود به هر حال کفّاره به دو نحو است: يک کفّاره بگير و ببند و بزن است که اين در کشورهاي ديگر هم هست. يک کفّاره تربيتي است فرمود اگر يک وقت پاي شما لغزيد اشتباهي کرديد، فوراً به سراغ توليد و اشتغال برويد مشکل اين جوان‌ ها را حل کنيد. اين که نمي‌تواند ازدواج کند، اين که واقعاً ملهوف است «متلهّف» است، رنج مي ‌برد، مشکل او را حلّ کنيد، اين کفّاره آن گناهان شماست. دو نحوه قرآن تربيت مي ‌کند: يکي ﴿إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنتَقِمُونَ﴾[9] ، بله اين بگير و ببند هست؛ اما اثر اين کم است. يک اثر دروني است، آن وقت چقدر انسان لذت مي ‌برد از اين که توليد کرده، اشتغال ايجاد کرده، جواني روي کار آمده ازدواج کرده. هر وقت به ياد آن حادثه مي ‌افتد لذت مي ‌برد، فرمود اين کفّاره است.

بنابراين اخلاق اين گونه از کفّارات را ياد مي ‌دهد. فقه آن گونه از کفارات را ياد مي ‌دهد که اگر اين کار را کردي زندان است، اگر اين کار را کردي فلان است. در فقه هم البته بحث ‌هاي اخلاقي هست؛ همين «اطعام ستّين مسکين»[10] ، همين «صوم ستّين يوماً»[11] ، همين‌ ها کفّارات است؛ اما فرمود اگر کسي گناه بزرگ کرده است، توليد مهم داشته باشد که جامعه را حلّ کند، اين مي ‌تواند کفّاره او باشد. آن وقت خودش هم مي ‌فهمد آن کفّاره روزه و اين ها را هم مي ‌دهد.

اين بيان نوراني حضرت امير است: «مِنْ کَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَهُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنْفِیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ»[12] ‌[13] ، کسي که مشکل دارد نفس او نمي‌ آيد، شما به او تنفيس مي ‌دهيد؛ مثل اين که با دستگاه مصنوعي نفس مي ‌دهند، اين آقا نفس می ‌کشد. فرمود الآن نفس او بند آمده، اين فقير است، اين مشکل دارد، اين آبرو دارد، اين نزد زن و بچه گرفتار است. الآن نفس او بند آمده، شما تنفيس کنيد راه نفس او را باز کنيد بگذاريد نفس بکشد. اگر اين کار را کرديد خدا هم وسيله بخشش شما را فراهم مي ‌کند. اصلاً خودت به اين فکر مي ‌افتي که آن کار را نکني. کسي که روح بزرگ و گذشت و اعتلا و توليد و اشتغال داشته باشد، اصلاً به فکر گناه نيست؛ چون گناه پيروي از شيطان است. اين بيان نوراني حضرت است.

بعد فرمود: «یَا ابْنَ آدَمَ إِذَا رَأَیْتَ رَبَّکَ سُبْحَانَهُ یُتَابِعُ عَلَیْکَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِیهِ فَاحْذَرْهُ»‌[14] [15] گاهي مي ‌بينيد انسان يکي دو بار مي ‌لغزد و خدا او را تنبيه نمي ‌کند. فرمود: اگر ديدي مرتّب نعمت الهي مي ‌آيد شما هم مرتّب نافرماني مي‌ کنيد بپرهيزيد، چون دفعتاً ممکن است بگيرد. اين ها که در دريا غرق مي ‌شوند، چون شناي در دريا چيز لذيذي است، زير پاي اين ها که استخرِ مستحکمِ بسته نيست شن است، اين ها يک مقدار مي‌ روند، بعد دفعتاً مي ‌بينند که غرق شدند. فرمود: اگر نعمت ‌هاي الهي مي ‌آيد، شما هم مرتّب بدرفتاري مي ‌کنيد، بدانيد همان جا ممکن است خدا بگيرد. تعبير قرآن کريم اين است که ﴿حَتَّى عَفَواْ﴾[16] ، ﴿عَفَواْ﴾؛ يعني پر شده نعمت ﴿أَخَذْنَاهُم بَغْتَةً﴾ دفعتاً مي ‌گيرد. حالا يا قدرت است يا عزت است يا جمال است يا شکوه، هر چه باشد؛ لذا به ما گفتند هر وقت نعمتي به دست شما رسيد شاکر باشيد. شکر نعمت هم اين است که نعمت را از منعم بدانيم، اوّلاً؛ در جاي خود صرف کنيم، ثانياً. اين بيان نوراني حضرت امير است.

بعد فرمود: «مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیْئاً إِلاَّ ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ»[17] [18] ‌؛ انسان آنچه در درون دارد، به هر حال به وسيله ابزار و ادوات ظاهر مي‌ شود؛ حالا يا با نوشتن آن، يا با گفتن آن، يا با رفتن آن، يا با حرکات و سکناتش بيان مي‌ شود. برخي از کارهاست که هر کسي آن جلوه‌ها را نمي ‌بيند، فقط معصوم است که مي ‌بيند. الآن کسي که پشت اين ديوار حرف مي ‌زند، ما مي ‌توانيم بفهميم زن است يا مرد است، اين چيز روشني است. سنّ او کم است يا بزرگ ‌سال است؟ اين را هم ممکن است بفهميم. عرب است يا عجم است؟ اين را هم ممکن است بفهميم. اما پاک است يا ناپاک؟ اين را ما نمي ‌فهميم. در قرآن به وجود مبارک پيغمبر (عليه و علي آله آلاف التّحية و الثّناء) فرمود اگر ما بخواهيم کاري مي‌ کنيم که ﴿وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ﴾[19] ؛ طرز حرف زدن آن ها براي تو روشن بشود که اين ها منافق هستند يا مؤمن! اين گونه خدا روشن مي‌ کند. حالا اگر ذات اقدس الهي خواست فرمود هر کسي در درون او خصوصيتي باشد به هر حال بيرون مي ‌آيد؛ چه بهتر که درونش اسرار الهي باشد که اگر برون آمد روح و ريحان باشد فضا را معطّر کند، چه بهتر از اين! ما موظّف هستيم که تظاهر نکنيم؛ اما موظّف هستيم آدم خوبي باشيم، اين خوبي خودش ظهور مي‌ کند؛ چه ما بخواهيم چه نخواهيم. ما که داعي نداريم خودمان را نشان بدهيم. آدم خوب ﴿وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ﴾[20] ؛ «نوراً يمشي به في الأرض» او که قصد نشان دادن ندارد. ذات اقدس الهي هوشي به مردم داد که از قيام و قعود اين شخص، طهارت مي‌ فهمد.

بعد مطلب ديگر؛ اگر کسي ـ خداي ناکرده ـ به نظام، به جامعه، به مردم، قصد خيانت دارد، فرمود اين طور نيست که ما او را رها بکنيم: ﴿أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَن لَّن يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ﴾[21] ؛ آن ها که در درونشان يک بيماري هست خيال مي ‌کنند هميشه مي ‌توانند کتمان کنند ما آن را اظهار نمي ‌کنيم! نه، ما اظهار مي ‌کنيم.

بنابراين ما بايد آبروي خودمان را حفظ بکنيم. آبروي ما، اوّلين راه آن تطهير باطن است. اگر ـ خداي ناکرده ـ باطن طاهر و طيّب نبود، از راهي خودش را نشان مي‌ دهد؛ يا گفتار ما، يا رفتار ما، يا نوشتار ما؛ انسان بدون سهو و نسيان نيست، در حال سهو و نسيان، آن حادثه خودش را نشان مي ‌دهد. در صفحات وجه او هم اين چنين است؛ علامت‌ هاي صورت هم نشان مي ‌دهد.

کلمه بعدي فرمود: «امْشِ بِدَائِکَ مَا مَشَی بِکَ»‌[22] [23] ؛ فرمود: وقتي بيمار شديد فوراً دارو مصرف نکنيد، با پزشک مشورت کنيد. بخشي از بيماري را خودِ بدن دفاع مي ‌کند، دستگاه بدن دستگاه دفاع دارد، صبر و بردباري شما، دستگاه دفاعي بدن را تقويت مي ‌کند؛ اگر گفتند پرهيز کنيد، اگر گفتند ملاحظه خودتان را بکنيد، پرخوري نکنيد و مانند آن، اين دستگاه دفاعي شما را تقويت مي‌ کند، دو؛ يعني خود دستگاه در برابر اين ميکروب وارد شده مدافع است، يک؛ مقاومت و هشياري خود بيمار کمک مي ‌کند، دو؛ اگر اين دو جواب نداد، آن ‌گاه دست به دارو ببريد و از طرفي هم اين مثالي است براي ممثّل ديگر؛ ممثّل اين است که اگر يک حادثه تلخي پيش آمد، فوراً آشفته نشويد و نظام خود را به هم نزنيد. صبر و بردباري اثربخش است، ما نمي ‌دانيم اين کار را چه کسي براي آزمايش طرح کرده؟ پايان اين کار چيست؟ لذا اين «امْشِ بِدَائِکَ مَا مَشَی بِکَ»‌؛ معناي آن اين نيست که اگر بيمار شدي اصلاً به طبيب مراجعه نکن تا بيماري کهنه بشود، اين طور نيست.

«أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ»[24] [25] ؛ تظاهر به زهد، زهد نيست و بي‌ تفاوت بودن در ظهور و علن آن هم خيلي شايسته نيست. انسان زاهد بايد بکوشد که زهدش مستور بماند، إخفا کند نه خفا. پس اظهار زهد بد است، بي‌تفاوت بودن خوب نيست، إخفاي زهد خوب است؛ آن وقت خود آدم راحت است و نه گمان بيجا درباره او برده مي ‌شود نه خيال خام در خود او پيدا مي ‌شود.

مطلب ديگر که خيلي دقيق است فرمود: «إِذَا کُنْتَ فِی إِدْبَارٍ وَ الْمَوْتُ فِی إِقْبَالٍ فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَی»[26] [27] ‌؛ يک وقت است که انسان رقيبي دارد که او از آن طرف مي ‌آيد و اين شخص هم از اين طرف حرکت مي‌ کند. به هر حال دو نفر هستند يکي از شمال مي ‌آيد يکي از جنوب مي ‌رود، اين ها زود به هم مي ‌رسند؛ ولي اگر فقط يک نفر حرکت کند دير به هم مي ‌رسند. فرمود وقتي شما رو به عقب هستيد؛ يعني مرتّب عمرتان کم مي ‌شود، قافله مرگ هم از آن طرف فرا مي‌ رسد، شما هم که هر روز يک روز از عمرتان کم مي ‌شود، او هم از آن طرف دارد مي ‌رسد، زود برخورد مي ‌کنيد، اين يعني چه؟ ما يک مدت عمر مشخص داريم؛ حالا شصت سال است يا هشتاد سال است يا صد سال است يا کمتر يا بيشتر، همين يک عمر است همين شصت سال است، ديگر ما دو تا متحرک نداريم که يک از آن طرف بيايد، يکي از اين طرف. حضرت فرمود شما روزانه يک روز کم مي ‌آوريد يک قدم کوتاه مي ‌آييد. او روزانه يک قدم جلوتر مي ‌آيد. شما يک قدم کم، يک قدم کم، يک قدم کم؛ او يک قدم پيش، يک قدم پيش، يک قدم پيش، زودتر مي ‌رسيد. آيا ما دو نفر هستيم؟ دو تا حرکت است؟ يکي کم مي ‌کند يکي زياد؟ يا کلاً در اختيار مدبرات امر است؟ يک عمر بيشتر نيست. تعبير ديگري که از بيانات نوراني همين ذوات قدسي مي ‌تواند استفاده کرد، اين است که ما در وسيله نقليه زمان نشسته ‌ايم؛ يک وقت است کسي سوار اتومبيل است، يک وقت سوار قطار است، يک وقت سوار هواپيماست، ما سوار زمان هستيم، اين زمان مرتّب دارد مي ‌گذرد. نه اين که هر روز يک روز از عمر ما کوتاه مي ‌شود يک قدم هم قافله مرگ به ما نزديک مي ‌شود؛ نه، آن مدبرات دارد مي ‌آيد، ما هم داريم به سمت مدبرات مي ‌رويم، مدبرات همان اندازه مي ‌آيد که ما از اين طرف به طرف او حرکت کرديم: ﴿فَإِذَا جَاء أَجَلُهُمْ لاَ يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ يَسْتَقْدِمُونَ﴾[28] ؛ لکن به ما مي‌ خواهد بفرمايد که شما سوار قطار زمان هستيد. اين شب و روز، اين قطاري است که شما را دارد مي ‌برد، زود هم مي ‌رسيد. او هم که مي ‌آيد برابر همين رفتن ماست به طرف او. غرض اين است که دو تا متحرّک و دو تا حرکت و دو تا دستگاه نيست، چون وقتي که مي‌ خواهد فرا برسد، ﴿لاَ يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ يَسْتَقْدِمُونَ﴾. براي هر کسي عمر مشخصي که شد؛ البته أجل مسمّي، نه أجل مقضي، چون أجل مسمّي «عنده».

ظاهر اين تعبير اين است که دو تا متحرّک است: يکي از اين طرف دارد مي‌ رود، يکي از آن طرف دارد مي ‌آيد؛ اما اين چنين نفرمود، فرمود: شما هر روز يک روز از عمرتان کوتاه مي ‌شود، او هم هر روز يک روز نزديک مي ‌شود؛ يعني اين را اگر به خود شما نسبت بدهيد، نقصان عمر است، به او نسبت بدهيد نزديک شدن اوست. نه اين که واقعاً ما از اين طرف حرکت مي ‌کنيم، او از آن بالا دارد مي ‌آيد که زودتر به هم مي ‌رسيم. «إِذَا کُنْتَ فِی إِدْبَارٍ وَ الْمَوْتُ فِی إِقْبَالٍ فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَی»[29] [30] ‌؛ يعني طولي نمي ‌کشد که به هر حال انسان عمر را مي ‌بيند که به پايان رسيده است که اميدواريم ذات اقدس الهي آن چه خير و صلاح است برساند.

آخرين جمله ‌اي که در اين نوبت عرض مي ‌شود که به جمله سي مي ‌رسيم، بيست و نهمين جمله اين است: «الْحَذَرَ الْحَذَرَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ حَتَّی کَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ»[31] [32] ؛ فرمود گاهي انسان لغزشي دارد و خدا «ستّار العيوب» است مي‌ پوشاند؛ اما ما ستّار بودن را با غفّار بودن اشتباه نکنيم؛ ستّار بودن؛ يعني هست و مخفي است، غفّار بودن يعني بخشوده شد، غفران «ذنب» است؛ البته يک بخشايش است که با ستر همراه است، اين کُله‌ خود را مي‌ گويند «مِغفَر»؛ چون سر را مي‌ پوشاند. غفران بخشي‌ از آن به ستر هست؛ اما سترش گاهي با ازاله همراه است غفور است رحيم است. فرمود ذات اقدس الهي در اوايل ممکن است اشتباهات انسان را مستور کند آبروي او را حفظ کند؛ اما اين طور نيست که اين باشد يک بيماري است که مستور است، يک وقت اين زخم کهنه سرش باز مي ‌شود. اين است که هر لحظه و هر روز به ما فرمودند حسابتان را بررسي کنيد: «حاسبوا أنفسكم قبل أن تحاسبوا»[33] و «زِنُوا أَنْفُسَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُوزَنُوا»[34] ؛ قبل از اين که شما را وزن کنند، به ما فرمودند خودتان را وزن کنيد. قبل از اين که يوم حساب برسد، خودتان حساب کنيد؛ آن وقت انسان راحت است. از اين ها عاقل ‌تر و حکيم ‌تر ديگر خدا خلق نکرد، ما مي‌ خواهيم راحت زندگي کنيم. طمع، غرور و مانند آن و خودخواهي و خودپسندي، هرگز باعث رفاه ما نيست. فرمود: «الْحَذَرَ الْحَذَرَ»[35] [36] خداي سبحان او را «لَقَدْ سَتَرَ حَتَّی کَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ» که اميدواريم ـ إن ‌شاء الله ـ همه به غفران الهي برسيم.

من مجدّداً مقدم شما را گرامي مي ‌دارم، اميدواريم سالي که در پيش داريم براي همه خير و برکت و رحمت باشد. ماه پر برکت رجب که در پيش داريم براي همه ما ميمنت الهي را در سايه ولايت اهل بيت به همراه داشته باشد.