نامه 58/نامه ها /نهج البلاغه

موضوع: نهج البلاغه/نامه ها /نامه 58

مقدم شما فرهيختگان، نخبگان، بزرگواران، خانواده ‌هاي معزّز و مکرّم شهدا و عزيزان حوزوي و دانشگاهي و برادران و خواهران ايماني و قرآني را گرامي مي ‌داريم. اميدواريم ذات اقدس الهي به همه شما و علاقه‌ مندان قرآن و عترت، آن چه خير و صلاح و فلاح دنيا و آخرت شماست مرحمت کند.

بحث ‌هاي ما در نهج البلاغه به نامه 58 رسيده است؛ يعني بعد از خطبه ‌ها، وجود مبارک حضرت امير (سلام الله عليه) نامه ‌هاي فراواني دارد که به اطراف، گاهي هم مربوط به داخل، گاهي خارج مرقوم فرمودند و در نهج البلاغه آمده است.

اين نامه ‌اي که به عنوان پنجاه و هشتمين نامه است، اين را حضرت براي مردم شهرها فرستاد تا از جريان جنگ صفّين از يک طرف و جنگ با خوارج نهروان از طرف ديگر باخبر باشند. بخشي از اين نامه ‌ها را ابوجعفر إسکافي نقل کرد که تقريباً يک قرن يا بيش از يک قرن قبل از سيد رضي جامع نهج البلاغه است. «اسکاف»[1] منطقه ‌اي است بين نهروان و بصره که ابوجعفر إسکافي از آن منطقه است و چون از قدماي اهل تاريخ است، از اين نامه ‌ها بيش از ديگران باخبر بود و مرحوم سيد رضي بخشي از اين نامه ‌ها را از همين ابوجعفر إسکافي نقل مي ‌کند. اين نامه را وجود مبارک حضرت امير براي مردم شهرها مرقوم فرمود. قصّه جنگ صفّين را تشريح کرد، قصه جنگ خوارج را تاحدودي توضيح داد. کلّ اين نامه همان است که سيد رضي نقل کرده است تا آنجا که به دست مورّخان رسيد؛ البته معلوم مي ‌شود بخشي از اين نامه ذکر نشده، چون معمولاً نامه را حضرت از اوّل مرقوم مي ‌فرمود بعد از «بسم الله»، اين نامه ‌اي است «من عبدالله علي بن ابي طالب اميرالمؤمنين کذا»؛ ولي چنين عنوانی در صدر اين نامه نيامده است.

حضرت براي روشن کردن مردم آن عصر از جريان جنگ صفّين و نهروان و خوارج اين چنين مي ‌فرمايد. اين نامه‌ ها براي هميشه زنده است، چون مردم در هر عصر و مصري به هر حال به همين مبتلا هستند. الآن آن چه در داعشي‌ ها و سلفي‌ ها و تکفيري‌ ها مي‌ گذرد، همين مشمول خطابات و نامه‌ هاي وجود مبارک حضرت امير هستند. فرمود: «وَ کَانَ بَدْءُ أَمْرِنَا»[2] ؛ مستحضريد «بَدء» مهموز اللام است؛ يعني «ابتَدَأَ». اين که مي‌ گوييم «بَدواً» گفتيم، اين تام نيست. بَدو ناقص نيست، آخرش «واو» نيست، آخرش همزه است. بدو که آخرش «واو» است؛ يعني باديه، يعني بيابان، ﴿وَجَاء بِكُم مِّنَ الْبَدْوِ﴾[3] اين است. نبايد بگوييم «بدواً» گفتم يا «بدواً» مي ‌گويم. اگر خواستيم اين کلمه را به کار ببريم بايد بگوييم «بدئاً»، چون آخرش همزه است، «إبتدَأَ»، اين مهموز اللام است، ناقص نيست. فرمود: «وَ کَانَ بَدْءُ أَمْرِنَا»[4] ؛ ابتداي امر ما اين بود که «أَنَّا الْتَقَیْنَا [بِالْقَوْمِ‌] وَ الْقَوْمُ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ»؛ ما با مردم شام به حسب ظاهر مسلمان و برادر بوديم، هيچ مشکلي نداشتيم. تعبير به حسب ظاهر، آن طوري که خود ابن ابي الحديد هم استنباط کرد، اين است که حضرت نمي ‌خواهد از واقعيت امر پرده بردارد. فرمود ما ظاهراً با هم مسلمان بوديم، چون باطناً دودمان اموي اصلاً اسلام نياوردند. در بخشي از فرمايشات حضرت امير آن است که اين ها «مَا أَسْلَمُوا وَ لَکِنِ اسْتَسْلَمُوا»[5] ؛ اين ها قبل از فتح مکه کافر بودند، بعد از فتح مکه منافق شدند؛ يعني ابوسفيان و خاندان نحس او، زندگي‌ آن ها به دو بخش تقسيم شده بود: قبل از فتح مکه کافر مطلق بودند، بعد هم منافق شدند. فرمود: «مَا أَسْلَمُوا وَ لَکِنِ اسْتَسْلَمُوا». لذا در اين نامه مي ‌فرمايد که ظاهراً ما با هم مسلمان بوديم. اين کلمه «ظاهراً» را حضرت به همين مناسب به کار مي ‌برد. «وَ کَانَ بَدْءُ أَمْرِنَا أَنَّا الْتَقَیْنَا [بِالْقَوْمِ‌] وَ الْقَوْمُ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَ الظَّاهِرُ أَنَّ رَبَّنَا وَاحِدٌ»[6] ؛ الآن با اين داعشي ‌ها و سلفي ‌ها و تکفيري ‌ها هم آدم مي‌ تواند همين حرف را بزند؛ يعني به حسب ظاهر، خداي ما يکي ، دين ما يکي، کتاب ما يکي، پيغمبر ما يکي، ما چه دعوايي با هم داريم؟ اين ها همان اموي و شامي هستند؛ منتها وجود مبارک حضرت امير فرمود ظاهراً ما مشترکات فراواني داريم. «وَ الظَّاهِرُ أَنَّ رَبَّنَا وَاحِدٌ وَ نَبِیَّنَا وَاحِدٌ وَ دَعْوَتَنَا فِی الْإِسْلاَمِ وَاحِدَهٌ»؛ ما به حسب ظاهر مشترکات فراواني داريم، چرا شما عليه حکومت مرکزي قيام کرديد؟ «وَ لاَ نَسْتَزِیدُهُمْ فِی الْإِیمَانِ بِاللَّهِ وَ التَّصْدِیقِ بِرَسُولِهِ (عليه و علي آله آلاف التحية و الثناء) وَ لاَ یَسْتَزِیدُونَنَا»؛ نه آن ها برتري دارند نه ما. اين برابر همان بيان «وَ الظَّاهِرُ» است، فرمود: ظاهراً آن ها هم مسلمان هستند ما هم مسلمان، جنگ معنا ندارد. «[وَ] الْأَمْرُ وَاحِدٌ إِلاَّ مَا اخْتَلَفْنَا فِیهِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ» ما با هم در بسياري از اصول مشترک بوديم بعد از مرگ عثمان و قتل عثمان اين اختلاف پيش آمد، آن ها عدّه ‌اي را متّهم کردند؛ عده‌ اي مي ‌گفتند ما کُشتيم، عدّه ‌اي مي ‌گفتند نکشتيم، يک عدّه مي ‌گفتند شما کُشتيد، يک عدّه مي ‌گفتند شما نکشتيد. «[وَ] الْأَمْرُ وَاحِدٌ إِلاَّ مَا اخْتَلَفْنَا فِیهِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ نَحْنُ مِنْهُ بَرَاءٌ»؛ ما از خون عثمان برئ بوديم، ما که حمايت مي ‌کرديم، گفتيم خليفه کُشي نکنيد، به هر حال هر چيزي قانوني دارد، بر اساس محکمه الهي داوري کنيد. اين حادثه پيش آمد، عدّه‌ اي گفتند که بايد قتله عثمان انتقام بشوند، «فَقُلْنَا تَعَالَوْا نُدَاوِ [نُدَاوِي‌]» ما گفتيم بسيار خوب! اگر کسي مظلوماً کشته شد، بياييم خون‌ بهاي او را بگيريد؛ ولي شما با حکومت مرکزي مبارزه نکنيد، شما الان عليه حکومت قيام کرديد. «فَقُلْنَا تَعَالَوْا [نُدَاوِي‌] نُدَاوِ مَا لاَ یُدْرَکُ الْیَوْمَ بِإِطْفَاءِ النَّائِرَهِ وَ تَسْکِینِ الْعَامَّهِ حَتَّی یَشْتَدَّ الْأَمْرُ وَ یَسْتَجْمِعَ فَنَقْوَی عَلَی وَضْعِ الْحَقِّ مَوَاضِعَهُ [فِي مَوَاضِعِهِ‌]»؛ ما با جنگ که نمي ‌توانيم حق را بگيريم. شما اگر قبول کرديد که بعضي‌ ها مظلوماً کشته شدند، بايد حکومت مرکزي آرام بشود، مستقل بشود، شما حکومتي را قبول داشته باشيد؛ آن وقت دستگاه قضايي محاکمه مي ‌کند. شما الآن با حکومت مشکل داريد، با کسي که بيعت کرديد مشکل داريد، بعضي ‌ها اصلاً با ما بيعت نکردند، آن ها چه حقي دارند؟ معاويه اين طور بود، برخلاف جنگ جمل که طلحه و زبير بيعت کردند بعد نکثِ عهد کردند. فرمود اين کار را بکنيد تا اين که «فَنَقْوَی عَلَی وَضْعِ الْحَقِّ مَوَاضِعَهُ [فِي مَوَاضِعِهِ‌]»؛ ما اين حرف را زديم و پيشنهاد داديم که اسلحه را بگذاريد زمين، با حکومت مرکزي هماهنگ کنيد دستگاه قضايي شروع به کار بکند، اگر کسي مظلوماً کشته شد از ظالم و قاتل او انتقام گرفته مي ‌گيرند. اين ها «فَقَالُوا بَلْ نُدَاوِیهِ بِالْمُکَابَرَهِ»؛ اين ها گفتند با ميدان جنگ ما حق خود را مي ‌گيريم. «فَأَبَوْا حَتَّی جَنَحَتِ الْحَرْبُ وَ رَکَدَتْ»؛ فرمود اين ها امتناع کردند و حاضر نشدند که از راه گفتگو ما محکمه قضايي تشکيل بدهيم و حق را از کسي که عليه حق است بگيريم. تا اين که «جَنَحَتِ الْحَرْبُ وَ رَکَدَتْ»؛ جنگ شروع شد، اين را بعد از جريان جنگ صفّين نامه را مرقوم فرمودند که مرز جنگ صفّين از جنگ خوارج جدا شده. «وَ وَقَدَت نِیرَانُهَا»، «وقود» يعني افروختگي. ﴿وَقُودُ النَّارِ﴾[7] ، «ما يوقد به»؛ يعنی آتش زنه يا آتش گيره، فرمود آتش جنگ روشن شد، «وَ حَمِسَتْ» ـ هم «حَمِسَتْ» نقل شده است؛ حماسه جنگ و هم «حَمِشَت»[8] ـ «فَلَمّا ضَرّسَتنَا وَ إِیّاهُم»؛ جنگ، ما و اين ها را درگير كرد، «تضريس» كرد، با «ضِرس» گاز گرفت، «ضَرَّسَ»؛ يعني با دندان گاز گرفت، هم ما را هم اين ها را. «فَلَمّا ضَرّسَتنَا وَ إِیّاهُم وَ وَضَعَت مَخَالِبَهَا فِینَا وَ فِیهِم»؛ «مِخلَب»؛ يعني چنگال،[9] اين جنگ هم ما را گاز گرفت هم اين ها را، هم چنگال خود را در ما فرو برد هم در اين ها، آن‌ گاه كه خيلي ديدند دشوار است عده ‌اي تسليم شدند، اين ها تتمّه جنگ صفّيني ‌ها بودند.

بخشي كه مربوط به افراد لجوج بود به نام خوارج، آن ها تا آخرين بار مقاومت كردند، جنگ جديدی تشکيل دادند. بعد از جنگ صفين، جنگ خوارج شروع شد. خوارج هم مستحضريد كه به آساني پيدا نشد، همين حزب خوارج را در نوبت‌ هاي قبلي از بيانات نوراني حضرت امير (سلام الله عليه) استفاده شد كه دستگاه اموي با چه سرمايه ‌هاي فراواني گروه خوارج را سامان داد! همان سمرة بن جَندب را با صد هزار درهم تطميع كرد، گفت اين مقدار را بگير و بگو اين آيه ‌اي كه مربوط به كفار و مشركان است ـ معاذ الله ـ درباره علي بن ابي طالب نازل شد و آن آيه ‌ای كه مربوط به خود حضرت امير است: ﴿وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ﴾[10] اين را بگو ـ معاذ الله ـ درباره ابن ملجم نازل شد. اين ديد اين مبلغ كم است، مبلغ را به دويست، بعد به سيصد، تا به چهارصد هزار درهم كه رساند اين سمرة بن جندب راضي شد، بعد گفت من از پيغمبر (صلّي الله عليه و آله و سلّم) شنيدم كه ـ معاذ الله ـ حضرت فرمود اين آيه درباره ابن ملجم است و آن آيه درباره علي بن ابي طالب است.[11] با اين دسيسه دين ‌فروشي و دين‌ خريدن، اموي توانستند حزب خوارج را راه‌ اندازي كنند، وگرنه حزب خوارج به اين آساني سامان نمي ‌پذيرفت.

بعد از آرام شدن جنگ صفّين، جنگ خوارج شكل گرفت كه وجود مبارك حضرت امير مرز اين ها را از هم جدا كرد. فرمود: «فَلَمّا ضَرّسَتنَا وَ إِیّاهُم وَ وَضَعَت مَخَالِبَهَا فِینَا وَ فِیهِم»[12] هم ما را «تضريس» كرد، «ضِرس» و دندان خود را روي ما گذاشت، هم ما را گاز گرفت، هم مِخلَب و چنگال خود را در ما فرو بُرد هم در آن ها، هم ما كشته داديم هم آن ها. وقتي اين طور شد آن ها ديدند كه نمي ‌توانند پيروز بشوند، «أَجَابُوا عِندَ ذَلِکَ إِلَی ألّذِی دَعَونَاهُم إِلَیهِ» كم كم مراسم قرآن روي نيزه كردن و اين ها را سر گرفتند. «فَأَجَبنَاهُم إِلَی مَا دَعَوا»؛ اين ها پيشنهاد صلح دادند، ما هم پذيرفتيم. «وَ سَارَعنَاهُم إِلَی مَا طَلَبُوا»؛ آن چه را اين ها درخواست كردند كه آتش‌ بس شود و جنگ تمام بشود، ما قبول كرديم. «حَتّی استَبَانَت عَلَیهِمُ الحُجّهُ وَ انقَطَعَت مِنهُمُ المَعذِرَهُ»؛ حجت الهي بر اين ها تمام شد، عُذري هم نداشتند بياورند. اين صفّيني ‌ها بودند. اين ها پذيرفتند و ديگر آرام شدند و اسلحه ‌ها را گذاشتند كنار. اما «فَمَن تَمّ عَلَی ذَلِکَ مِنهُم فَهُوَ ألّذِی أَنقَذَهُ اللّهُ مِنَ الهَلَکَهِ»؛ آن‌ كه اين مطالب را باور و قبول کرد، كنار رفت و از جنگ صرف ‌نظر كرد، اين از هلاكت نجات پيدا كرد؛ اما آن گروه خوارج، «وَ مَن لَجّ وَ تَمَادَی فَهُوَ الرَّاکِسُ»؛ اين همان است كه منقلب شد به خون، منقلب شد به باطل، راه را برگرداند. «الَّذِی رَانَ اللَّهُ عَلَی قَلْبِهِ»[13] ، گويا اين «رانَ» هم لازم استعمال شده هم متعدي. «رِيْن» يعني چرك. ﴿كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم﴾[14] ؛ يعني غبارآلود كرد، اين دل كه صفحه آينه شفافي است، وقتي غبار بگيرد، جايي را نشان نمي ‌دهد. اين ﴿فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ﴾[15] بعد از چرك است. يك وقت چرک می ‌آيد، غبار مي ‌آيد، انسان بايد غبارروبي كند، اگر غبارروبي نكرد کم‌کم به صورت بيماری در می ‌آيد. اوّل «رِيْن» است، بعد مرض هست، ﴿فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَهُمُ اللّهُ مَرَضًا﴾. ﴿بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ﴾[16] ، گاهي به اين اسباب و علل، اين فعل اِسناد داده مي‌شود، مي ‌گوييم اين سيّئات، قلبشان را غبارآلود كرده است. يك وقت به خود ذات اقدس الهي اسناد داده مي ‌شود، مثل اينجا كه «ران الله علي قلوبهم»؛ منتها «ران الله علي قلوبهم بسوء أعمالهم»، وگرنه ذات اقدس الهي قلب هر كسي را شفاف آفريده، با فطرت آفريده، اين قلب هرگز خلاف نمي ‌كند؛ منتها گاهي آن قلب را دفن مي ‌كنند.

فرمود: «فَمَن تَمّ عَلَی ذَلِکَ مِنهُم فَهُوَ ألّذِی أَنقَذَهُ اللّهُ مِنَ الهَلَکَهِ»[17] ؛ او را نجات داد، «وَ مَن لَجّ وَ تَمَادَی فَهُوَ الرَّاکِسُ» اين كه برگشت به عقب، «الَّذِی رَانَ اللَّهُ عَلَی قَلْبِهِ»[18] ؛ ذات اقدس الهي بر قلب او، اين چرك و اين غبار را به صورت يك پرده پوشاند. ﴿فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَهُمُ اللّهُ مَرَضًا﴾[19] از همين قبيل است، ﴿أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاء عَن ذِكْرِي﴾[20] از همين قبيل است؛ يعني چشمِ باطن آن ها مستور است، غطاء و پرده دارد، يادِ ما را نمي ‌بيند. يادِ خدا هم ديدني است هم گفتني است هم شنيدني، فرمود اين ها ياد ما را نمي‌ بينند. ياد خدا لفظ نيست، هر چه که انسان را به ياد خدا متذكّر كند اين «ذكر الله» است «ما من شئ تراه عينك إلا وفيه موعظة»[21] درخواستي هارون عباسي از وجود مبارك امام كاظم (عليه السلام) كرد و نامه ‌اي نوشت. حضرت مرقوم فرمود: «ما من شئ تراه عينك إلا وفيه موعظة»؛ هر چيزي را كه تو مي ‌بيني تو را پند مي ‌دهد. مستحضريد كه وعظ به معناي سخنراني نيست؛ با سخنراني، با گفتن و نوشتن، اين ها يك سلسله زمينه ‌اي است كه ممكن است كمك بكند ذات اقدس الهي به رسول خود فرمود: ﴿قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُم بِوَاحِدَةٍ﴾[22] آن جاذبه ‌اي كه در شنونده ايجاد مي ‌شود و از خلق به حق گرايش پيدا مي‌ كند، آن مي‌ شود وعظ، واعظ كسي است كه بتواند اين جاذبه را ايجاد كند. «الوعظ هو جذب الخلق إلی الحق»، نه سخنرانی کردن، ﴿إِنَّمَا أَعِظُكُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى﴾[23] .

اين وعظ را ذات اقدس الهي به خودش اِسناد داد به وجود مبارك پيغمبر (عليه و علي آله آلاف التحيّة والثناء) اسناد داد كه رسول اين ‌چنين است كه ﴿ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ﴾[24] همه اهل برهان نيستند، بعضي ‌ها اهل موعظه‌ هستند با نصيحت جذب مي ‌شوند، با فعل جذب مي ‌شوند نه با قول، آن قولي كه از صاحبِ نفس نشئت گرفته است، نيروي جذب را هم به همراه دارد.

غرض اين است كه اين «رِيْن» به معناي غبار و چرك است گاهي خود آن سيّئات به صورت چرك و غبار روي صفحه دل مي‌ نشينند، گاهي ذات اقدس الهي اين سيّئات را به صورت پرده روي دل مي ‌پوشاند، در اينجا اين «رَانَ» که به صورت متعدی به کار رفت، از همين راه است. فرمود: «الَّذِی رَانَ اللَّهُ عَلَی قَلْبِهِ»[25] ، اين ديگر براي خوارج است. فرمود آن ها كه در جنگ صفين ديدند كاري از پيش نمي ‌برند آرام شدند، حالا يا اسلام بود يا «استسلام»؛ اما اين ها كه تا آخرين لحظه دست از شمشير برنداشتند همين خوارج بودند «وَ مَن لَجّ وَ تَمَادَی فَهُوَ الرَّاکِسُ الَّذِی رَانَ اللَّهُ عَلَی قَلْبِهِ وَ صَارَتْ دَائِرَهُ السَّوْءِ عَلَی رَأْسِهِ»[26] ؛ اين دَوَران زشتي دور سر او دارد مي ‌گردد، اين ها همه حزب خوارج‌ هستند كه تا مدت ‌هاي مديد اين فكر نحسشان دنبال داشت و امروز هم به صورت داعشي و تكفيري و سلفي و امثال آن در آمدند. اين پايانِ نامه 58 است كه مرحوم سيد رضي (رضوان الله تعالی) نقل كرد.

هر روز انسان در خطر اين نفس اماره است ـ معاذ الله ـ اگر خداي سبحان كمك نكند و انسان گرفتار اين غرور و خودخواهي بشود همين است، بارها فرمود در جاهليت آنچه در بخش انديشه حكم مي ‌كند مظنّه و گمان است، سوء ظن و حُسن ‌ظن در جاهليت به جاي علم و استدلال و فرهنگ مي ‌نشيند، گرايش‌ها و رويكردهاي قومي و جناحي به جاي عقل و عدل مي ‌نشيند ﴿إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ﴾[27] يك; ﴿وَمَا تَهْوَى الْأَنفُسُ﴾ دو; به هر حال انسان يك سلسله قوانين علمي دارد، يك سلسله گرايش ‌ها و علاقه ‌ها و دوستي ‌ها دارد. در نظام عقلاني مدار، علم و استدلال و برهان است در بخش انديشه و عقل عملي و عدل است در بخش انگيزه، اين نظام عقلاني است. در جاهليت اين دو نظام عوض شده است. در اين جمله نوراني قرآن فرمود در جاهليت اين دو اصل حاكم است ﴿إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ﴾ بدون برهان حركت مي ‌كنند، اين براي انديشه، ﴿وَمَا تَهْوَى الْأَنفُسُ﴾ آن چه به حزب، جناح، قوم و ملّيتشان وابسته است به آن دل مي ‌بندند، اين دو; در بخش فرهنگ به گمان عمل مي‌ كنند، در بخش عمل و عقل به گرايش عمل مي كنند، نه به عقل و عدل که اين نظام، نظام جاهلي است، اين هر دو را نظام الهي عوض كرد، آن مظنّه را فرمود: ﴿وَمَا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا﴾[28] از مظنّه كاري ساخته نيست با علم حركت كنيد. از «هوی» هم فرمود: ﴿وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى﴿40﴾[29] فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى﴾

از بيانات نوراني پيغمبر (عليه و علي آله آلاف التحيّة والثناء) رسيده است كه «أَعْدَى عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْكَ‌‌»[30] ؛ اين هوا و غرور و ميل، بدترين دشمن آدم است، چون مستحضريد كه دشمن ‌هاي بيروني از آدم، آب و خاك مي ‌خواهند، معدن و مال مي ‌خواهند؛ اما دشمن دروني از ما دين مي ‌خواهد و اگر ـ معاذ الله ـ دين را از ما گرفت از ما آبرو مي‌ خواهد تا انسان را مسلوب ‌الحيثيه كند. اين قصّه حضرت آدم (سلام الله عليه) نشان مي ‌دهد كه ابليس تا كجا تلاش و كوشش مي ‌كند. اين كه فرمود تلاش و كوشش كردند ﴿لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِن سَوْءَاتِهِمَا﴾[31] يعني همين! تا ابليس آبروي آدم را نبرد رها نمي ‌كند، اين ‌طور نيست كه ـ معاذ الله ـ اگر ايمان را از آدم گرفت و انسان را ـ معاذ الله ـ كافر كرد دست بردارد، چون ممكن است كسي كافراً زندگي كند، ولي با آبرو زندگي كند. تمام تلاش و كوشش ابليس اين است كه ﴿لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِن سَوْءَاتِهِمَا﴾. اين زن و شوهر در آنجا محرم هم بودند. نكته ‌اي كه قرآن كريم اين را بازگو كرد، اين است كه تمام كوشش او اين است كه انسان را مسلوب ‌الحيثيه كند؛ لذا مي ‌شود «اعدی عدوّ» كه ما از ذات اقدس الهي مسئلت مي‌ كنيم به بركت قرآن و عترت همه ما را در سايه قرآن و عترت از گزند شيطان دروني و استكبار و صهيونيست بيروني نجات مرحمت بفرمايد.