بیان محاذیر و مشکلات/ تلقیح مصنوعی /فقه خانواده

موضوع: فقه خانواده / تلقیح مصنوعی / بیان محاذیر و مشکلات

بررسی فقهی اقسام تلقیح مصنوعی و موانع شرعی آن

در مباحث پیشین پیرامون تلقیح مصنوعی، بیان گردید که این عمل بر دو صورت کلی استوار است: صورت اول «تلقیح داخلی» بود که شرح آن گذشت و صورت دوم «تلقیح خارجی» است. تلقیح خارجی خود دارای اقسام و حالاتی است که تفصیل احکام آن در جای خود روشن خواهد شد، اما به عنوان مقدمه می‌توان به عناوین کلی زیر اشاره نمود:

۱. تلقیح خارجی با «ماء زوجین» (اسپرم و تخمک زن و شوهر).

۲. تلقیح خارجی با «ماء زوج» و تخمک یکی از دو همسر او، که پس از باروری در رحم زوجه دیگر قرار داده می‌شود.

۳. تلقیح صناعی «لا بین الزوجین» (غیر از زن و شوهر) که خود حالات مختلفی دارد؛ از جمله تلقیح بین دو انسان که زوجیت میان آن‌ها برقرار نیست.

در اینجا فعلاً از ورود به جزئیات مسائل این صور صرف‌نظر نموده و بحث اصلی را بر موانع و محاذیر شرعی متمرکز می‌نماییم.

موانع و محاذیر شرعی در تلقیح مصنوعی

پیش از بیان حکم تکلیفی و وضعی اقسام تلقیح، لازم است به بررسی محاذیر شرعی و محرماتی بپردازیم که سبب شده برخی از فقها قائل به عدم جواز و حرمت تلقیح شوند. این محاذیر عبارتند از:

محذور اول: حرمت استخراج منی و تهییج جنسی

اولین اشکال مطرح شده، نحوه اخراج منی از «رجل» است. معمولاً برای انجام لقاح، نیاز است که منی خارج شود و اگر طریق حلال (جماع) ممکن نباشد یا برای تفکیک اسپرم نیاز به اخذ مستقیم باشد، ممکن است منجر به «استمناء» (العیاذ بالله) گردد. از آنجا که این عمل در محیط آزمایشگاه و بدون همسر صورت می‌گیرد، مستلزم «تهییج ذاتی» و هیجان جنسی از درون است که شرعاً جایز نبوده و موجب تعزیر است.

استدلال قائلین به حرمت این است که چون مقدمه این عمل (استخراج اسپرم) مستلزم فعل حرام است، پس خود لقاح و تلقیح صناعی نیز حرام می‌باشد.

راهکارهای فقهی و موضوعی برای رفع محذور اول

این محذور از چند طریق قابل مناقشه و حل است:

الف) طریق حلال استخراج: اگر زوجه مقدمات خروج منی را فراهم کند و زوج منی را بدون ارتکاب حرام (مانند استمناء توسط خود) در اختیار پزشک قرار دهد، اشکال استمناء برطرف می‌شود.

ب) اضطرار و عناوین ثانویه: اگرچه برخی زوجین در مواجهه با ناباروری به قضای الهی راضی بوده و صبر پیشه می‌کنند، اما برای برخی دیگر، فرزنددار نشدن موجب فشار شدید روحی، روانی، استرس و اضطراب می‌گردد. در چنین مواردی، می‌توان گفت که «اضطرار» به عنوان یکی از عناوین ثانویه، رافع حکم اولی (حرمت) می‌شود. دین اسلام دینی نیست که اجازه دهد فردی به دلیل فشار روانی ناشی از ناباروری دچار جنون یا بیماری‌های سخت اعصاب شود.

لازم به ذکر است که قیاس این مورد با «نماز» (که «الصلاة لا تسقط بحال») صحیح نیست، بلکه شبیه «روزه» است که در صورت ضرر ساقط می‌شود. همچنین قاعده «عدم شفا در حرام» ناظر به خوردن چیزهای حرام برای دوای جسمانی است، نه انجام فعل برای دفع بیماری روحی و حفظ عقل که در اینجا مصداق اضطرار است.

ج) پیشرفت‌های پزشکی و راهکارهای اجرایی: تحقیقات پزشکی نشان می‌دهد اسپرم در فضای خارج از رحم حدود ۲۰ دقیقه تا نیم ساعت (و طبق برخی اقوال در شرایط خاص بیشتر) زنده می‌ماند. همچنین تکنولوژی فریز کردن اسپرم وجود دارد. بنابراین، زوجین می‌توانند در مکانی نزدیک به آزمایشگاه (مثلاً اتاقی که تعبیه شده است) از طریق «ملاعبه» مشروع، منی را استخراج و بلافاصله جهت انجام آزمایشات تحویل دهند. بدین ترتیب محذور استمناء و ارتکاب حرام منتفی می‌گردد.

محذور دوم: حرمت نگاه و لمس عورت (کشف العورة)

اشکال دیگر، مسئله «النظر الی عورة المرأة» است. هنگام اخراج تخمک از زن و همچنین در مراحل بعدی، پزشک (چه مرد اجنبی و چه زن) ناگزیر به نگاه یا لمس عورت است. نگاه مرد اجنبی به عورت زن حرام است؛ همچنین نظر و لمس «مرأة به مرأة» (زن به زن) در ناحیه عورت نیز شرعاً حرام می‌باشد.

پاسخ:

۱. در موارد نادری ممکن است شوهر، خود پزشک متخصص باشد و بتواند این اعمال را انجام دهد که در این صورت اشکالی نیست.

۲. تمسک به قاعده «اضطرار». با این قید که اضطرار از «احکام ثانویه شخصیه» است؛ یعنی «الاضطرار کل موردٍ بحسبه». ممکن است برای یک فرد خاص، عدم فرزندآوری اضطرار محسوب شود و برای دیگری خیر (مانند تفاوت تحمل تشنگی در افراد مختلف). هر کس باید وضعیت اضطرار شخصی خود را تشخیص دهد.

محذور سوم: حرمت نگاه در مرحله انتقال جنین

این محذور مشابه محذور دوم است، اما در مرحله «ادخال بیضه ملقحه» (تخمک بارور شده) به رحم یا لوله رحم رخ می‌دهد. در اینجا نیز عمل جایگذاری مستلزم نگاه و لمس حرام است؛ «سواء قام بالعملیة رجل او امرأة فکلاهما جمیعاً محرمة شرعاً». مگر اینکه شوهر دارای تخصص لازم برای انجام لقاح و انتقال جنین باشد که فرض نادری است. پاسخ به این محذور نیز همانند محذور دوم (تمسک به اضطرار در موارد خاص) می‌باشد.

محذور چهارم: ادخال ماء اجنبی در رحم اجنبیه

یکی از صور مسئله، استفاده از اسپرم مرد اجنبی برای بارور کردن تخمک زن و قرار دادن آن در رحم زن است.

برخی فقها این عمل را مصداق «دخول ماء الاجنبی فی رحم الاجنبیة» دانسته و حرام می‌دانند. اگرچه این عمل «زنا» محسوب نمی‌شود (زیرا زنا مستلزم عمل فیزیکی خاص «کالمیل فی المکحلة» است که در اینجا محقق نیست)، اما بر اساس «ارتکاز متشرعه» حرام انگاشته می‌شود.

تحلیل ارتکاز متشرعه: ارتکاز و ذهنیت قطعی متشرعین این است که نمی‌توان پذیرفت زنی که شوهردار است، با اسپرم مردی بیگانه باردار شود. حتی اگر این ارتکاز ناشی از غیرت یا مسائل اخلاقی باشد، در نزد متشرعه قبیح و غیرقابل قبول است. مضافاً بر اینکه مسأله انتساب فرزند پیش می‌آید؛ زیرا فرزند ملحق به صاحب نطفه است و ربطی به شوهر زن ندارد.

تشدید حرمت در صورت محرم بودن

مشکل و قبح مسئله زمانی بیشتر می‌شود که اسپرم از یکی از «محارم» زن (مانند برادر، برادرزاده و امثالهم) گرفته شده باشد که علاوه بر حرمت ادخال ماء اجنبی، مسائل پیچیده «اختلاط انساب» را نیز در پی دارد.

برخی استدلال کرده‌اند که وقتی نزدیکی با همسر در زمان حیض حرام است (با اینکه شوهر است)، به طریق اولی وارد کردن نطفه مرد اجنبی در رحم زن باید حرام باشد. هرچند ممکن است گفته شود حرمت در حیض خصوصیت خاص خود را دارد، اما عرفاً و عقلاً تولد فرزند از طریق غیر مشروع و بیگانه قبیح‌تر به نظر می‌رسد.

محذور پنجم: استفاده از رحم اجاره‌ای دوشیزگان (دختران غیر مزوجه)

این محذور مربوط به حالتی است که از رحم یک دختر باکره (غیر مزوجه) به عنوان «رحم مستأجره» برای پرورش جنین متعلق به یک زوج دیگر استفاده شود.

اشکالات وارده بر این فرض

۱. تمامی محاذیر قبلی (ادخال ماء اجنبی، نگاه و لمس پزشک و...) در اینجا نیز جاری است.

۲. ازاله بکارت: اگر دختر باکره باشد، بارداری و زایمان سبب «سلب بکارت» می‌شود. سلب بکارت از دختر باکره، فعلی حرام است که دیه و تعزیر دارد.

نکته: حتی اگر دختر «رضایت» داشته باشد، رضایت او فعل حرام را حلال نمی‌کند (مانند رضایت به زنا که رافع حرمت نیست). وجود دیه و تعزیر در شریعت نشان‌دهنده مبغوضیت و حرمت عمل است و گذشتن فرد از حق دیه خود، ماهیت حرام بودن عمل (که موجب از بین رفتن بکارت شده) را تغییر نمی‌دهد.

۳. اگر زن غیر مزوجه اما «ثیبه» (غیر باکره) باشد، اگرچه محذور سلب بکارت نیست، اما سایر محاذیر همچون حرمت نظر، لمس و ادخال ماء اجنبی به قوت خود باقی است.

محذور ششم: اختلاط انساب

آخرین محذور مورد اشاره در این بحث، مسئله «اختلاط انساب» است که تفصیل آن در مباحث آینده خواهد آمد.