انقسامات تلقیح صناعی/ تلقیح مصنوعی /فقه خانواده

موضوع: فقه خانواده / تلقیح مصنوعی / انقسامات تلقیح صناعی

در جلسات پیشین پیرامون بحث انقسامات تلقیح مصنوعی و تلقیح صناعی، به یک تقسیم‌بندی کلی اشاره شد که این عمل یا «داخل رحم» صورت می‌گیرد و یا «خارج رحم»؛ و در مرحله بعد، موارد آن یا بین انسان‌های معلوم است و یا مجهول.

تقسیم‌بندی کلی بر اساس طرفین تلقیح

تلقیح میان دو انسان، یا بین «رجل» و «حلیله» اوست و یا بین «رجل» و «غیر حلیله». در این میان، شرایط مختلفی متصور است:

۱. انجام عمل «عن الاذن و الرضا» باشد یا بدون آن.

۲. در زمان حیات آن دو صورت گیرد، یا بعد از ممات هر دو، و یا بعد از موت یکی از آن‌ها.

۳. صاحب رحم، گاهی خود صاحب تخمک است و گاهی غیر اوست؛ بدین معنا که صاحب رحم گاهی صاحب تخمک نیز هست و گاهی نیست.

۴. اسپرم مأخوذ، یا از «ذات بعل» است یا نیست.

۵. طرفین یا از ارحام یکدیگر هستند یا نیستند، و یا هر دو حالت ممکن است.

۶. طرفین یا مسلمان هستند و یا کافر.

۷. طرفین واحد هستند یا متعدد.

چنانچه این موارد را در یکدیگر ضرب نماییم، صُوَر بسیار متعددی در مسئله موجود خواهد شد.

تقسیم‌بندی بر اساس منشأ اسپرم (منی)

تقسیم‌بندی دیگر از ناحیه انقسامات مربوط به منی است که در تلقیح صناعی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این منی ممکن است از افراد ذیل باشد:

۱. تارةً از زوج است.

۲. ثانیاً از «رجل اجنبی متزوج» است.

۳. ثالثاً از «رجل اجنبی غیر متزوج» است.

۴. رابعاً از «رجل مجهول الهویه» است.

بنابراین می‌توان گفت صاحب منی یا «رجل معلوم الهویه» است و یا «رجل مجهول الهویه». فرد معلوم‌الهویه نیز یا زوج است یا غیر زوج؛ و غیر زوج نیز یا متزوج است و یا غیر متزوج (که مجموعاً ۴ صورت اصلی را تشکیل می‌دهد).

در ادامه، اگر رجل معلوم باشد، تارةً این «رجل معلوم غریبه» محرم است و گاهی خیر (غیر محرم). مصادیق رجل غریب محرم عبارتند از: برادر خانم، پدر خانم، پسر خانم، پسر برادر خانم، پسر خواهر خانم، یا ربیب او (پسر همسرش) و امثال این‌ها.

لذا رجل اجنبی نیز تارةً محرم است و اخری غیر محرم. با احتساب این شقوق (زوج، رجل اجنبی محرم متزوج، رجل اجنبی محرم غیر متزوج، رجل اجنبی مجهول و سایر انقسامات)، تعداد صور به ۸ مورد و یا بیشتر بالغ می‌گردد.

تقسیم‌بندی بر اساس منشأ تخمک

تقسیم سوم از حیث تخمکِ خانمی است که در تلقیح صناعی استفاده می‌شود:

۱. تارةً این تخمک مأخوذ از خود زوجه است.

۲. اخری مأخوذ از دیگری است.

در صورتی که از دیگری باشد، حالات زیر متصور است:

الف) «امرأة اجنبیه معلومه متزوجه».

ب) «امرأة اجنبیه معلومه غیر متزوجه».

ج) «امرأة اجنبیه غیر معلومه مجهوله».

در مورد «امرأة اجنبیه» (چه متزوجه و چه غیر متزوجه)، بحث محرمیت مطرح می‌شود که آیا از اقارب و محرم شرعی است یا خیر؟

در مورد فرد مجهول نیز همین‌طور است؛ تارةً می‌تواند محرم باشد و اخری غیر محرم. حالت محرمیت در مجهول زمانی است که مثلاً علم اجمالی داریم تخمک از یکی از این چند نفر گرفته شده است و تمام آن چند نفر محرم هستند (مانند اینکه «ام» باشند، «آخت» باشند، «بنت» باشند و امثال این‌ها نسبت به خانمی که تخمک برای او گرفته می‌شود)؛ و تارةً محرم نیستند.

تقسیم‌بندی بر اساس رحم حامل

تقسیم چهارم با توجه به رحمِ حاملِ آن تخمک ملقحه (تخمکی که لقاح در آن صورت می‌گیرد) است. روش کار بدین صورت است که نطفه مرد (اسپرم) را با تخمک زن لقاح داده، بر روی آن دستکاری انجام داده و به آن رشد و باروری می‌دهند و سپس در رحم قرار می‌دهند.

در لقاح صناعی، رحم حامل تخمک بارور شده می‌تواند یکی از موارد ذیل باشد:

۱. رحم زوجه؛ یعنی زوجه همان مردی که اسپرم از او گرفته می‌شود.

۲. رحم «اجنبیه مستأجره متزوجه»؛ بدین معنا که اسپرم و تخمک زن و شوهر را بارور کرده و در رحم دیگری قرار دهند که آن زن، اجنبیه، متزوجه و مستأجره باشد.

۳. رحم «امرأة اجنبیه مستأجره غیر متزوجه».

۴. رحم زوجه دیگر؛ در صورتی که آن زوجه دیگر، غیر از صاحبه بویضه باشد. (مثلاً مردی دو همسر دارد؛ از یک همسر تخمک و از خود مرد اسپرم اتخاذ و بارورسازی شده و در رحم همسر دیگر قرار داده می‌شود).

۵. رحم «امرأة غریبه» که محرم شرعی باشد؛ مانند اینکه دخترِ صاحب نطفه باشد، یا خواهرش، مادرش، مادرزنش و یا ربیبه او باشد. این رحمِ «امرأة غریبه محرم شرعی» نیز می‌تواند متزوجه باشد یا نباشد.

۶. رحم مصنوعی؛ تا اینجا رحم طبیعی مدنظر بود، اما در این فرض رحم کاملاً مصنوعی است.

۷. رحم طبیعی غیر انسانی (رحم حیوانی)؛ یعنی اسپرم مرد و تخمک زن گرفته شده و در رحم حیوان قرار داده شود، «کما لو کانت قردة مثلاً». (البته به نظر می‌رسد چنین امری علی‌القاعده نشاید که حیوانی بتواند انسانی را به دنیا بیاورد؛ اما برای فرض امکانیِ ثبوتی «له وجه»، که البته همان هم اولِ کلام است).

تقسیم‌بندی بر اساس عامل استخراج (پزشک و غیره)

تقسیم پنجم در مورد فرد مستخرج (استخراج‌کننده) تخمک از خانم است که می‌تواند افراد زیر باشد:

۱. «نفس المرأة» (خود خانم).

۲. «زوج‌ها» (شوهرش).

۳. امرأة دیگر (چه طبیب باشد و چه غیر طبیب).

۴. «رجل غیر زوج» (چه طبیب باشد و چه غیر طبیب).

تقسیم‌بندی ششم مربوط به استخراج‌کننده منی زوج است:

۱. خودِ رجل (العیاذ بالله).

۲. زوجه او از طریق مجامعت طبیعی.

۳. امرأة دیگری (چه طبیب باشد و چه غیر طبیب).

۴. رجل دیگری (اگرچه طبیب باشد).

نکته قابل توجه این است که «زوجه» در اینجا خود به دو قسم تقسیم می‌شود:

الف) زوجه‌ای که همان کسی است که قرار است باروری با تخمک او در وی صورت گیرد.

ب) زوجه دیگرِ این شوهر که می‌خواهد منی شوهر را استخراج کند تا بحث لقاح صناعی با همسر دیگر مطرح شود.

(در پاسخ به اشکال مطروحه): اگرچه ممکن است حکم واحد باشد، اما انقسام آن دوتاست و بالاخره دو انقسام محسوب می‌شود. صرفِ یکی بودن حکم، دلیلی بر عدم تقسیم‌بندی نیست، چرا که هر کدام از این‌ها موضوعی هستند که می‌توانند احکام رؤیت یا حرمت خاص خود را داشته باشند.

تلقیح مصنوعی بین زوجین (همولوگ)

اگر تقسیمات فوق را در هم ضرب کنیم، صور بسیار زیادی حاصل می‌شود که خدا می‌داند چقدر خواهد شد. ما همه صور را بیان نمی‌کنیم، بلکه به برخی اشاره می‌کنیم تا علی‌القاعده حکم سایر صور نیز معلوم گردد.

قسم اول، تلقیح صناعی بین زوجین (زن و شوهر) است. این نوع تلقیح خود دو حالت دارد:

۱. تلقیح داخلی.

۲. تلقیح خارجی.

الف) تلقیح داخلی:

تلقیح داخلی بدین معناست که منی را از مرد بگیرند (دکتر این کار را انجام دهد) و در فرجِ «انثی» قرار دهند تا در فرج او به تخمک رسیده و عملیات تلقیح و تکوین جنین به صورت طبیعی انجام شود.

به تعبیر واضح‌تر، ادخال منی زوج داخل رحم زوجه با وسایل طبی معین است. یعنی آن منی را «حاراً و غیر باردٍ» اخذ می‌کنند و در یک «اناء نظیف» قرار می‌دهند که با آب مخلوط و تر نباشد (معقم و غیر مبلل بالماء)، و سپس با سرنگ خاصی در دهانه رحم (در اولِ «عنق الرحم») قرار می‌دهند تا داخل رحم شود. پس از آن، زن مدتی حدود یک ساعت «علی ظهرها» (به پشت) می‌خوابد تا نطفه به جهاز تناسلی او برسد.

موارد استفاده

از این حالت زمانی استفاده می‌شود که زوج قدرت «ایصال الماء به نهایت محبل» را ندارد؛ یعنی نمی‌تواند نطفه را به جایی که باید برسد، برساند. مثلاً مشکلی در دهانه رحم وجود دارد یا مشکلی در آلت مرد است (مانند اینکه «مجبوب» شده باشد) و توانایی انجام عمل زناشویی را ندارد؛ لذا نطفه از او گرفته شده و در دهانه رحم زن قرار داده می‌شود.

بنابراین، تلقیح مصنوعی داخلی روشی است که عمل تلقیح بین اسپرم مرد و تخمک زن در داخل رحم صورت می‌گیرد.

صورت دوم، تلقیح خارجی است که دارای انقسامات متعددی است و ان‌شاءالله خواهد آمد.