سابقه و اقسام آن/ تلقیح مصنوعی /فقه خانواده

موضوع: فقه خانواده / تلقیح مصنوعی / سابقه و اقسام آن

موضوع: بررسی فقهی و حقوقی تلقیح مصنوعی؛ مبانی، تاریخچه و اقسام

مقدمه و ارتباط بحث با مباحث پیشین

آغاز کلام به مناسبت مسئله‌ای فقهی بود که در آن، خانمی پس از مجامعت با همسر و استقرار منی در رحم، - العیاذ بالله - اقدام به مساحقه با جاریه یا دختری می‌کند. احکام مترتب بر این موضوع پیش‌تر بیان شد و به همین مناسبت، بحث به موضوع «تلقیح صناعی» کشیده شد. در جلسه گذشته، مباحث لغوی مطرح گردید و اشاره شد که تلقیح گاهی در حیوانات، گاهی در نباتات و گاهی در انسان صورت می‌گیرد.

مطلوبیت انجاب طبیعی در شرایع و مستندات قرآنی

یکی از مقدمات اساسی بحث حاضر، آن است که «انجاب طبیعی» (باردار شدن از طریق طبیعی)، امری است که در تمامی شرایع مطلوب شمرده می‌شود. این بارداری طبیعی معمولاً از طریق معاشرت عادی زوجیت و مقاربت حاصل می‌گردد؛ البته گاهی ممکن است مقاربت مستقیم صورت نگیرد، بلکه از طریق ملاعبه‌ای که در حکم مقاربت است، رحم منی را جذب کرده و بارداری رخ دهد. بنابراین، در تمامی شرایع، حصول بارداری از طریق مقاربت مطلوب است.

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: ﴿نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ﴾؛[1] (زنان شما کشتزار شما هستند، پس از هر جا [یا هر وقت] که خواهید، به کشتزار خود درآیید).

در تفسیر کلمه «أَنَّى» دو احتمال مطرح شده است:

۱. أَنَّى زمانیه: یعنی در هر زمانی که خواستید (البته با استثنای ایام حیض که قرآن می‌فرماید: «﴿فَلَا تَقْرَبُوهُنَّ فِي الْمَحِيضِ﴾»؛ در ایام حیض به زنان نزدیک نشوید).

۲. أَنَّى مکانیه: یعنی از هر جایی از بدن زوجه که خواستید می‌توانید تمتع ببرید (که بحث آن در جای خود گذشت).

در خصوص وطی از دُبُر، بیان شد که جایز نیست مگر با رضایت خود زوجه؛ و حتی در صورت رضایت زوجه نیز یک استثنا وجود دارد و آن اینکه اگر این عمل موجب ضرر به حال زوجه باشد، از باب قاعده «لا ضرر»، جایز نخواهد بود ولو رضایت داشته باشد.

علی‌ای‌حال، خداوند متعال در قرآن کریم، زنان را به عنوان مکان زرع و موضع نسل معرفی نموده است؛ لذا لقاح طبیعی که تحت سنن الهی واقع می‌شود، مطلوب پروردگار است.

فلسفه و جایگاه رجوع به تلقیح مصنوعی

رجوع به لقاح غیرطبیعی تنها در مواردی صورت می‌گیرد که راه طبیعی مسدود باشد. اگر امکان بارداری از راه طبیعی وجود داشته باشد، هیچ‌کس توصیه به انجام آن از طریق غیرطبیعی نمی‌کند. بنابراین، مطلوبیت تلقیح مصنوعی بنا بر نظر قائلین به آن، منحصر به زمانی است که به عنوان راه علاج مشکل زوجین مطرح باشد.

اما در غیر از صورت ضرورت و درمان، تعبیر بزرگانی همچون آیت‌الله سبحانی این است که:

«فإنّما هو تظاهرٌ بالعلم و تفاخرٌ به» این عمل تنها تظاهر به علم و تفاخر به آن است.

چه بسا در صورت عدم ضرورت، مفاسد اخلاقی و اجتماعی نیز بر آن مترتب شود؛ زیرا فرآیند گرفتن نطفه از مرد و قرار دادن آن در رحم زن، خود نوعاً دارای مفاسد اخلاقی است و از نظر اجتماعی نیز در شرایط عادی، کار زیبنده‌ای محسوب نمی‌شود. لذا محل اصلی کلام و بحث فقهی، عمدتاً در تلقیح صناعی در فرض «عدم امکان تلقیح طبیعی» است.

با این حال، برخی افراد برای حفظ زیبایی ظاهری یا تفاخر، به سراغ روش‌هایی نظیر رحم اجاره‌ای یا تلقیح صناعی می‌روند. در این رابطه داستانی قابل ذکر است که در کشورهای اروپایی (مانند لهستان یا مجارستان)، عرضه عروسک‌های «باربی» سبب کاهش زاد و ولد شده بود؛ زیرا دختران تمایل داشتند اندامشان مانند آن عروسک باقی بماند. این معضل ادامه داشت تا اینکه مدل «باربی مادر» ساخته شد و پس از آن نرخ رشد جمعیت دوباره افزایش یافت.

تاریخچه پیدایش و تحول تلقیح مصنوعی

در بررسی تاریخچه این موضوع گفته می‌شود که در غرب، حدود سال ۱۷۸۰ میلادی (۲۴۵ سال قبل)، یک کاهن و پزشک ایتالیایی به نام «لازارو اسپالانتسانی»[2] این عمل را بر روی یک سگ مؤنث انجام داد. سپس در سال ۱۷۸۱ میلادی، جراحی به نام «جان هانتر»[3] این روش را روی انسان پیاده کرد که منجر به بارداری شد و بدین ترتیب، راهی برای حل مشکل عقیم بودن گشوده شد.

به صورت واضح‌تر و پیشرفته‌تر، در قرن بیستم و در سال ۱۹۵۸ میلادی، دکتر ایتالیایی به نام «دانیل پتروچی»[4] این تحقیقات را دنبال کرد و نهایتاً در سال ۱۹۷۸ میلادی، اولین جنینی که از طریق تلقیح صناعی حاصل شد، در انگلستان متولد گردید. پس از آن، این بحث به عالم اسلام نیز راه یافت.

این موضوع از جمله «امور مستحدثه» است که بررسی ابعاد آن نیازمند مشارکت متخصصان مختلف از جمله پزشکان، روانشناسان، جامعه‌شناسان، عالمان اخلاق، حقوقدانان و فقها می‌باشد.

اقسام عملیاتی و فروض مختلف مسئله

تلقیح صناعی از حیث نحوه اجرا و عملیات به دو قسم تقسیم می‌شود:

۱. تلقیح داخل رحم: نطفه را از مرد می‌گیرند، آن را تقویت کرده و سپس در رحم خانم قرار می‌دهند.

۲. تلقیح خارج رحم: عمل لقاح و رشد اولیه در رحم مصنوعی صورت می‌گیرد تا جنین متولد شود، و یا اینکه پس از لقاح در خارج، جنین را به رحم منتقل می‌کنند.

در هر دو صورت فوق، فروض متعددی مطرح است:

- منشأ منی ممکن است معلوم یا مجهول باشد.

- این عمل ممکن است بین مرد و همسرش (حلیله) باشد یا غیر آن.

- همراه با اذن و رضایت باشد یا بدون آن.

- در زمان حیات صاحبان نطفه باشد یا بعد از ممات آن‌ها.

این متغیرها صورت‌های متعددی را در مسئله ایجاد می‌کنند که ان‌شاءالله بحث پیرامون آن‌ها و همچنین تقسیم‌بندی بر اساس نوع منی مورد استفاده، در جلسه آینده پیگیری خواهد شد.