1404/08/25
بسم الله الرحمن الرحیم
فقه خانواده / احکام اولاد / شروط و اقسام الحاق ولد به زوج / ادلّه الحاق / روایات / شرط سوم الحاق ولد به زوج / اقصی الحمل / طائفه دوّم روایات
موضوع: فقه خانواده / احکام اولاد / شروط و اقسام الحاق ولد به زوج / ادلّه الحاق / روایات / شرط سوم الحاق ولد به زوج / اقصی الحمل / طائفه دوّم روایات
بحث ما پیرامون «الحاق ولد به زوج» بود که بیان شد دارای سه شرط است. شرط سوم عبارت بود از اینکه مدت زمان از لحظه وطی تا وضع حمل، از «اقصیالحمل» (حداکثر مدت بارداری) بیشتر نباشد.
سخن به اینجا رسید که مقدار اقصیالحمل چقدر است؟ آیا ۹ ماه است (که طائفه اول روایات بر آن دلالت داشت و در مباحث قبل گذشت) یا مدت دیگری است؟ امروز کلام در بررسی «طائفه دوم» روایات است.
طائفه دوم، روایاتی هستند که منشأ اختلاف برداشت شدهاند؛ برخی فقها از این روایات، ۹ ماه بودن اقصیالحمل را استنباط کردهاند و برخی دیگر، یک سال بودن را. یکی از مصادیق این بحث، مسألهی «مسترابة بالحمل» است؛ یعنی زنی که در وضعیت او شک و ریبه وجود دارد که آیا باردار است یا خیر.
بررسی روایی (روایت عبدالرحمن بن الحجاج)
اولین روایت در این باب، در کتاب وسائل الشیعة آمده است که از کتاب کافی مرحوم کلینی نقل میشود. این روایت دارای دو سند است که به «ابن ابیعمیر» ختم میشوند؛
[٢٨٤٤١] ١ ـ محمّد بن يعقوب، عن علي بن إبراهيم، عن أبيه، وعن محمّد بن إسماعيل، عن الفضل بن شاذان ـ جميعاً ـ عن ابن أبي عمير، عن عبد الرحمن بن الحجّاج، قال: سمعت أبا إبراهيم عليهالسلام يقول: إذا طلق الرجل امرأته، فادَّعت حبلا انتظر بها تسعة أشهر، فإن ولدت، وإلاّ اعتدت بثلاثة أشهر، ثمّ قد بانت منه.[1]
ورواه الصدوق بإسناده عن عبد الرحمن بن الحجاج مثله.
سند روایت:
۱. «محمد بن یعقوب عن علی بن ابراهیم عن ابیه... عن ابن ابی عمیر».
۲. «...و عن محمد بن اسماعیل عن الفضل بن شاذان جمیعاً عن ابن ابی عمیر».
بنابراین مرحوم کلینی از دو طریق به ابن ابیعمیر میرسد: طریق اول از طریق علی بن ابراهیم و پدرش؛ و طریق دوم از طریق محمد بن اسماعیل و فضل بن شاذان.
ادامه سند چنین است: «...عن عبدالرحمن بن الحجاج قال سمعت ابا ابراهیم علیه السلام».
دفع یک شبهه: ممکن است اشکال شود که بین امام کاظم (علیه السلام) تا امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) پنج امام فاصله است، پس چگونه تنها ۴ واسطه در سند وجود دارد؟ پاسخ این است که عمر شریف ائمه معصومین (علیهمالسلام) کوتاه بوده است؛ امام رضا (علیه السلام) سن زیادی نداشتند، امام جواد (علیه السلام) در جوانی شهید شدند، و همچنین امام هادی و امام عسکری (علیهما السلام) نیز عمر کوتاهی داشتند. لذا مرحوم کلینی با ۴ واسطه به امام کاظم (علیه السلام) متصل میشود.
متن روایت
حضرت فرمودند: هرگاه مردی همسرش را طلاق دهد و آن زن ادعای بارداری کند (و میدانیم که طلاق در زمان حمل نافذ نیست)، باید ۹ ماه درباره او صبر کند. پس اگر فرزند به دنیا آورد (که طلاق صحیح نبوده و بعد از وضع حمل باید تعیین تکلیف شود)؛ وگرنه (اگر ۹ ماه گذشت و فرزندی متولد نشد)، زن باید ۳ ماه عده نگه دارد و سپس از مرد جدا میشود.
تحلیل سندی و رجالی (بحث پیرامون محمد بن اسماعیل)
سند اول (علی بن ابراهیم عن ابیه...) صحیحه است و مشکلی ندارد. اما در سند دوم، بحث پیرامون «محمد بن اسماعیل» است که واسطه بین مرحوم کلینی و فضل بن شاذان قرار گرفته است.
در کتب رجالی، سه شخص با نام «محمد بن اسماعیل» شناخته شدهاند:
۱. محمد بن اسماعیل بن بزیع.
۲. محمد بن اسماعیل بندقی نیشابوری.
۳. محمد بن اسماعیل برمکی.
این نام در بسیاری از روایات، واسطه بین کلینی و فضل بن شاذان است.
دیدگاه آیتالله خویی
مرحوم آیتالله خویی در «معجم رجال الحدیث» میفرمایند مراد از این محمد بن اسماعیل که استاد مرحوم کلینی است و از فضل بن شاذان روایت میکند، «محمد بن اسماعیل بندقی نیشابوری» است. استدلال ایشان این است که مرحوم کشی (که قریبالعصر با کلینی است) از بندقی بدون واسطه نقل میکند؛ لذا محمد بن اسماعیلی که کلینی از او نقل میکند نیز همین شخص است.
احتمال اینکه او «ابن بزیع» باشد منتفی است، زیرا ابن بزیع از اصحاب امام رضا (علیهالسلام) بوده و مرحوم کلینی نمیتواند بلاواسطه از او نقل کند. همچنین احتمال اینکه «برمکی» باشد نیز بعید است، زیرا طبقه او مقدم بر کلینی است.
بررسی وثاقت محمد بن اسماعیل بندقی
آیا محمد بن اسماعیل بندقی نیشابوری ثقه است؟ مرحوم آقای خویی به دلایلی اشاره میکنند که ممکن است دال بر وثاقت باشد، اما در آنها مناقشه میکنند. ما در اینجا دو دلیل بر وثاقت او اقامه میکنیم:
۱. اکثار روایت مرحوم کلینی: مرحوم کلینی حدود ۶۰۰ روایت از ایشان نقل کرده است. اگرچه آقای خویی میفرمایند «مجرد اکثار روایت دلیل بر وثاقت نیست»، اما ما معتقدیم که اکثار نقل توسط شخصیتی دقیق و جلیلالقدر مانند مرحوم کلینی از یک فرد، دلالت بر این دارد که آن راوی در نزد کلینی ثقه و معتبر بوده است.
۲. اعتماد بزرگان: صاحب مدارک میفرماید از عملکرد مرحوم کشی و کلینی، اعتماد به روایات او استفاده میشود. همچنین شیخ طوسی در تهذیب روایات فراوانی از او نقل کرده است. لذا به نظر میرسد وثاقت او ثابت است.
بررسی دلالت روایت بر اقصیالحمل
ظهور روایت در این است که برای راستیآزمایی ادعای بارداری، باید ۹ ماه صبر کرد. اگر در این مدت فرزند به دنیا آمد، ادعا صادق بوده است. اما اگر ۹ ماه گذشت و وضع حمل صورت نگرفت، کشف میشود که زن باردار نبوده است. در صورتی که معلوم شود باردار نبوده، حکم به لزوم نگه داشتن عده طلاق (سه ماه) شده است.
نتیجهگیری
دستور به انتظار ۹ ماه و سپس حکم به عدم حمل و لزوم عدهی ۳ ماهه، ظهور در این دارد که «اقصیالحمل» همان ۹ ماه است. زیرا اگر اقصیالحمل بیشتر از ۹ ماه (مثلاً یک سال) بود، حضرت باید دستور به انتظارِ مدتِ بیشتر میدادند، نه اینکه پس از ۹ ماه حکم به شروع عده کنند. آن ۳ ماهِ اضافه نیز پس از اطمینان از عدم حمل، تعبداً به عنوان عده طلاق لحاظ میشود.
