فقه خانواده / احکام اولاد / شروط و اقسام الحاق ولد به زوج / ادلّه الحاق / روایات / شرط سوم الحاق ولد به زوج / اقصی الحمل / طائفه اوّل روایات / تسعة اشهر

موضوع: فقه خانواده / احکام اولاد / شروط و اقسام الحاق ولد به زوج / ادلّه الحاق / روایات / شرط سوم الحاق ولد به زوج / اقصی الحمل / طائفه اوّل روایات / تسعة اشهر

بررسی شرط سوم الحاق ولد: اقصی الحمل (حداکثر مدت بارداری)

بحث پیرامون «الحاق ولد به زوج» و شروط سه‌گانه آن بود. شرط اول، مسئله «دخول» بود که با قیود و توضیحات مربوطه بیان شد. شرط دوم این بود که مدت حمل از «اقل حمل» (حداقل مدت بارداری) کمتر نباشد که این مدت ۶ ماه تعیین گردید.

شرط سوم این است که مدت حمل از «اقصی‌الحمل» (حداکثر مدت بارداری) بیشتر نباشد. همان‌طور که عرض شد، فقها اجماع دارند که اقصی‌الحمل از یک سال بیشتر نیست؛ البته طبق بیان برخی، اقصی‌الحمل ممکن است به ۱۳ ماه برسد (حتی بیش از یک سال) که نحوه استدلال آن بیان خواهد شد.

اقوال مطرح در باب اقصی‌الحمل

در این زمینه سه قول اصلی وجود دارد:

۱. اقصی‌الحمل ۹ ماه است.

۲. اقصی‌الحمل ۱۰ ماه است.

۳. اقصی‌الحمل یک سال است.

بررسی روایات دال بر ۹ ماه بودن اقصی‌الحمل (طائفه اول)

طائفه اول روایاتی هستند که ظهور در این دارند که حداکثر مدت حمل، ۹ ماه است.

روایت اول: [۲۷۳۵۴] ۳ ـ وعن علی بن محمد، عن صالح بن أبی حماد، عن یونس بن عبد الرحمن عن عبد الرحمن بن سیابة، عمن حدثه، عن أبی جعفر علیه‌السلام، قال: سألته عن غایة الحمل بالولد فی بطن أمه، کم هو؟ فإن الناس یقولون: ربما بقی فی بطنها سنتین فقال: کذبوا، أقصی مدة الحمل تسعه أشهر، ولا یزید لحظة، ولو زاد ساعة لقتل أمه قبل أن یخرج. [1]

مرحوم کلینی از علی بن محمد، از صالح بن ابی‌حماد، از یونس بن عبدالرحمن، از عبدالرحمن بن سیابه، «عمن حدثه» (از کسی که برای او نقل کرده)، از امام باقر (علیه‌السلام) نقل می‌کند.

بررسی سندی:

این روایت دارای سه سند است:

۱. سند مرحوم کلینی: علی بن محمد علّان کلینی (ثقه امامی)، صالح بن ابی‌حماد رازی (ثقه امامی)، یونس بن عبدالرحمن (ثقه امامی) و عبدالرحمن بن سیابه کوفی (ثقه امامی) هستند. اما عبارت «عمن حدثه عن ابی جعفر علیه السلام» باعث می‌شود روایت به اعتبار این راوی نامشخص، «مرسل» محسوب شود.

۲. سند شیخ طوسی: شیخ طوسی همین روایت را به سند خود به مرحوم کلینی می‌رساند (که سند شیخ به کلینی صحیح است). سپس از محمد بن یحیی عطار (ثقه امامی)، از احمد بن محمد بن عیسی (شیخ القمیین، ثقه امامی)، از حسن بن محبوب (ثقه)، از علی بن رئاب (ثقه)، از حلبی (چه عبیدالله بن علی حلبی باشد و چه محمد بن علی بن ابی‌شعبه، هر دو ثقه هستند) از امام صادق (علیه‌السلام). این سند که سند شیخ طوسی تا امام صادق (علیه‌السلام) است، هیچ مشکلی ندارد و صحیح است.

۳. سند دیگر شیخ طوسی: شیخ به اسنادش از مرحوم کلینی، از «عدة من اصحابنا» (که شامل احمد بن ابی‌عبدالله برقی است و مشکلی ندارد)، از پدرش، از وهب بن وهب قرشی (ابوالبختری) که ضعیف است، از امام صادق (علیه‌السلام) نقل می‌کند که ایشان فرمودند: «قال امیرالمؤمنین علیه السلام». در این نقل، امام صادق (ع) مطلب را از زبان امیرالمؤمنین (ع) بیان می‌فرمایند، اما در نقل مرحوم کلینی سخنی از نقل از امیرالمؤمنین (ع) نیست.

متن روایت:

از حضرت درباره نهایت مدت حمل فرزند در شکم مادر سؤال کردم که چقدر است؟ مردم [ظاهراً اهل سنت] می‌گویند چه بسا بچه دو سال در شکم مادر بماند. حضرت فرمودند: دروغ می‌گویند. نهایت مدت حمل ۹ ماه است و لحظه‌ای زیاد نمی‌شود. اگر ساعتی [لحظاتی] اضافه شود، مادرش را پیش از خارج شدن می‌کشد.

تحلیل دلالت روایت

در مورد دلالت این روایت دو دیدگاه وجود دارد:

دیدگاه اول (مشهور):

مرحوم صاحب حدائق و همچنین برداشت ظاهری ما این است که روایت صراحت دارد اقصی‌الحمل ۹ ماه است. ایشان می‌فرماید: «ظاهر الروایه کما تری صریحة فی التسعه».[2]

دیدگاه دوم (احتمال ۱۲ یا ۱۳ ماه):

برخی از علما برداشت دیگری دارند و معتقدند این روایت نه‌تنها ۹ ماه را (از زمان نزدیکی) اثبات نمی‌کند، بلکه آن را انکار می‌کند. صاحب این دیدگاه در مورد مرسله عبدالرحمن بن سیابه می‌گوید: «هذا خبر استدل به لقول التسعه»؛ اما با تأمل در دلالت خبر می‌بینیم که خلاف آن را ثابت می‌کند.

استدلال ایشان چنین است: کسانی که ۹ ماه را برداشت کرده‌اند، مبدأ را «زمان وطی» (نزدیکی) دانسته‌اند. اما در واقع، این ۹ ماه از زمان «ولوج روح» (دمیده شدن روح) محاسبه می‌شود؛ زیرا حضرت فرمودند «ولو زاد... لقتل امه». قتل مادر زمانی صدق می‌کند که جنین دارای روح و نمو باشد و مکث او باعث آسیب شود. قبل از ولوج روح، جنین به صورت نطفه، علقه و مضغه است و مکث آن دخالتی در قتل مادر ندارد و به آن «ولد» گفته نمی‌شود.

بنابراین:

زمان ولوج روح: پایان ۴ ماهگی است.

مدت حمل پس از ولوج روح طبق روایت: ۹ ماه.

مجموع زمان: ۴ ماه + ۹ ماه = ۱۳ ماه (یا اگر پایان ۳ ماهگی و آغاز ۴ ماهگی باشد، حدود ۱۲ ماه یعنی یک سال).

مرحوم آیت‌الله روحانی در «فقه الصادق»[3] و برخی دیگر نیز این مطلب را بیان کرده‌اند.

دیدگاه مرحوم صاحب ریاض

مرحوم صاحب ریاض می‌فرمایند اقصی‌الحمل همان ۹ ماه است به دلیل همین روایت. ایشان توجیه فوق (۱۲ یا ۱۳ ماه) را نمی‌پذیرند و می‌فرمایند: و ثالثها: (وضعه لمدة الحمل أو أقل) منها إجماعا من المسلمین کافة (وهی تسعة أشهر) فی الأشهر کما عن النهایة والمقنعة والإسکافی والدیلمی والقاضی والمرتضی فی أحد قولیه وغیرهم، بل ظاهر الإسکافی والشیخ فی المبسوط والخلاف إجماعنا علیه. وهو الأصح، للمعتبرة المستفیضة بعد الاجماعات المنقولة المترجحة علی معارضها الآتی لو صح بالکثرة والشهرة.[4]

«هی تسعه فی الاشهر»؛ قول مشهورتر همان ۹ ماه است. قائلین به این قول شامل شیخ طوسی در نهایه، شیخ مفید در مقنعه، اسکافی، دیلمی، قاضی ابن براج، و سید مرتضی (در یکی از دو قولش) هستند. بلکه ظاهر عبارت اسکافی و شیخ در مبسوط و خلاف، حکایت از اجماع علمای امامیه بر ۹ ماه دارد.

ایشان می‌فرماید: «و هو الاصح للمعتبرة المستفیضه»؛[5] قول اصح ۹ ماه است به خاطر روایات معتبره‌ای که به حد استفاضه رسیده است (مانند روایتی که خواندیم). این روایات به ضمیمه اجماعات منقوله، بر روایات معارض ترجیح دارند. یعنی حتی اگر روایت معارض (که قائل به مدت بیشتر است) صحیح، کثیرالنقل و مشهور باشد، باز هم روایت ۹ ماه به دلیل اعتضاد به شهرت و اجماع، مقدم است.

روایت معارض و جمع‌بندی

روایت معارض می‌گوید: «و فی خبر آخر یعیش الولد لسته اشهر و سبعة اشهر و تسعة اشهر ولا یعیش لثمانیة اشهر» (بچه در ۶، ۷ و ۹ ماهگی زنده می‌ماند اما در ۸ ماهگی نمی‌ماند).

اگر اشکال شود که سند این دو روایت قصور دارد (هرچند روایت اول در یک نقل معتبر بود)، پاسخ داده می‌شود: «و قصور سندهما کما یاتی منجبر بالشهرة»[6] (قصور سند با شهرت استنادی منجبر می‌شود).

دلالت روایت اول بر ۹ ماه «صریح» است (چون فرمود «لا یزید لحظه») و دلالت روایت دوم «ظاهر» است (از طریق مفهوم عدد؛ وقتی می‌گوید ۹ ماه، یعنی ۱۰ یا ۱۱ ماه نیست).

پاسخ به اشکال تجربی (وقوع حمل بیش از ۹ ماه)

یک اشکال مطرح می‌شود که ما وجداناً می‌بینیم گاهی حمل بیش از ۹ ماه طول می‌کشد و مادر هم کشته نمی‌شود. پس عبارت «لقتل امه» و حصر در ۹ ماه با واقعیت سازگار نیست.

صاحب ریاض پاسخ می‌دهند: «و لیس فی الأول من حیث تضمنه قتل الولد أمه بزیادة مکثه علی التسعة أشهر بساعة ما ینافی حجیته إلا دعوی الوجدان بعدم ذلک والبقاء إلی العشر، بل وأزید إلی سنة».[7]

ایشان می‌فرمایند این ادعا (که حمل بیش از ۹ ماه طول کشیده) ممنوع و غیرقابل قبول است. اشتباه در محاسبه مبدأ حمل رخ داده است: «هی ممنوعة فقد یکون وضع الحمل إلی ذینک الأجلین ابتداء الحمل فیه من التسعة».

توضیح مطلب: زن ممکن است حائض شده باشد اما خون ندیده باشد (مسترابه) و یا نزدیکی صورت گرفته باشد ولی لقاح و بارداری مثلاً یکی دو ماه بعد (در نزدیکی‌های بعدی) رخ داده باشد. اما چون زن بر اساس قطع شدن خون حیض (یا زمان پاک شدن اولیه) محاسبه می‌کند، آن ماه‌هایی را که باردار نبوده نیز جزو حمل حساب کرده و گمان می‌کند ۱۰ یا ۱۱ ماه شده است.

بنابراین، وقتی معصوم (علیه‌السلام) با صراحت می‌فرمایند «لا یزید لحظه»، باید پذیرفت. موارد مشاهده شده در خارج ناشی از جهل به زمان دقیق انعقاد نطفه است. مگر در مواردی که یقین حاصل شود هیچ نزدیکی دیگری صورت نگرفته است (مثلاً فقط یک بار نزدیکی بوده) که اثبات چنین چیزی و ادعای وجدان بر آن بسیار دشوار است.