ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله سوّم: مسئله ضدّ / جهت چهارم: درباره‌ی ضدّ خاصّ

موضوع: ملازمات عقلیّه/ غیر مستقلّات عقلیّه/ مسئله سوّم: مسئله ضدّ / جهت چهارم: درباره‌ی ضدّ خاصّ

در پایان دلیل دوّم، توجّه باشد که برای اهمّ و مهمّ چهار صورت متصوّر است.

صورت اوّل: واجب اهمّ، آنی و واجب مهمّ، تدریجی است (آنی یعنی قابلیّت برای دوام و بقاء ندارد). مثل انقاذ غریق و صلوة.

در این صورت اوّل، آنِ اوّل (و هو الآن القابل لتحقّق الاهمّ فیه خارجاً) داخل در محلّ کلام در باب ترتّب است و لذا بنابر امکان ترتّب، امر به اهمّ تعلّق می‌گیرد و در صورت عصیان امر به اهمّ، امر به مهمّ فعلی می‌شود و مهمّ، صحیح است و بنابر استحاله‌ی ترتّب، امر مولا به اهمّ تعلّق می‌گیرد و در صورت عصیان امر به اهمّ، امر به مهمّ فعلی نمی‌شود و مهمّ، صحیح نیست. و در این صورت اوّل، بقیّه آنات خارج از محلّ کلام در باب ترتّب است و لذا در صورت عصیان امر به اهمّ در آنِ اوّل، امر به مهمّ در بقیّه آنات مطلقا فعلی می‌شود. مطلقا یعنی اعمّ از اینکه ترتّب، ممکن و یا محال باشد. چون در بقیّه آنات، امر به اهمّ به واسطه‌ی سقوط موضوعش (وقت یا قدرت) ساقط می‌شود و در نتیجه، مانع از فعلیّت امر به مهمّ که فعلیّت امر به اهمّ است، منتفی می‌گردد.

صورت دوّم: واجب اهمّ، آنی و واجب مهمّ نیز آنی است مثل انقاذ غریقین.

در این صورت دوّم، آنِ اوّل (آنی که قابلیّت دارد اهمّ و مهمّ علی البدل در آن واقع شود) مثل آنِ اوّل در صورت سابق است و در این صورت دوّم، بقیّه آنات خارج از محلّ کلام در باب ترتّب است چون در بقیّه آنات، امر به اهمّ و امر به مهمّ به علّت سقوط موضوعشان، ساقط می‌شوند.

صورت سوّم: واجب اهمّ، تدریجی و واجب مهمّ، آنی است. مثل صلوة در ضیق وقت و انقاذ غریق (انقاذی که مهمّ است).

در این صورت سوّم، آنِ اوّل داخل در محلّ کلام در باب ترتّب است با همان توضیحی که در صورت اوّل ارائه شد. و در این صورت سوّم، بقیّه آنات خارج از محلّ کلام در باب ترتّب است چون در بقیّه آنات، امر به مهمّ به علّت سقوط موضوعش (وقت و یا قدرت) ساقط می‌شود و حال آنکه شرط قطعی ترتّب، وجود امر فعلی به مهمّ است.

صورت چهارم: واجب اهمّ، تدریجی و واجب مهمّ نیز تدریجی است مثل صلوة عصر در ضیق وقت و صلوة آیات در ضیق وقت.